Дар Тоҷикистон ҳамасола зиёда аз 9 млн тонна партови сахти истеҳсолотӣ ҷамъ мешавад, ки 321 ҳазору 890 тоннаашро партовҳои пластикӣ ташкил медиҳанд. Ҳар як сокини шаҳрҳои калони Тоҷикистон дар як шабонарӯз зиёда аз 1 кг партови дурушт мепартояд, ки беш аз 100 граммаш пластика аст.
Бино ба иттилои ташкилоти "World Population Review", соли 2024 Тоҷикистон ба сафи кишварҳо бо сатҳи хеле баланди ифлосшавӣ аз партовҳо шомил шуд. Радабандии рафтори ғайриоқилона бо партовҳо (MWI) барои кишвари мо 87,1%-ро ташкил дод. Ин ба он маъно аст, ки қисми зиёди партов дар кишвар ҷамъоварӣ намешавад ё нодуруст нобуд карда мешавад.
Чунин партов, бахусус пластика аксаран дар партовгоҳ, дарё ва кӯчаҳо партофта шуда, обу хокро ифлос мекунанд ва ба ҳайвонот зарар мерасонад, ки дар натиҷа сифати зиндагии одамонро бад мекунад.
Ин натанҳо мушкилоти Тоҷикистон, ҳамчунин буҳрони ҷаҳонӣ аст. Дар дунё ҳамагӣ ҳудуди 9%-и пластика коркард шуда, боқимонда дар муҳити зист ҷамъ мешавад.
Нишондиҳандаи баланди MWI барои Тоҷикистон ба зарурати роҳандозии ҷамъоварӣ ва гурӯҳбандии партовҳо, рушди коркард ва коҳиши истифодаи паластикаи якдафъаина ишора мекунад.
Дар як шабонарӯз мо чӣ қадар пластик мепартоем?
Наим Неъматзода, як корманди Кумитаи ҳифзи муҳити зисти Тоҷикистон дар моҳи ноябри соли 2024 дар як ҳамоиш, ки ба мушкилоти партовҳои пластикӣ бахшида шуда буд, гуфт, партовҳо аз рӯи шаҳру ноҳияҳо ба се гурӯҳ тақсимбандӣ мешаванд.
Ба гурӯҳи "Мега" 10 шаҳру ноҳияи калон бо аҳолии умумии 4,2 млн нафар дохил мешаванд: Душанбе, Истаравшан, Панҷакент, Хуҷанд, Ҳисор, Ваҳдат, Турсунзода, Рӯдакӣ, Бобоҷон Ғафуров. Ба ин шаҳру ноҳияҳо ба ҳар сари аҳолӣ дар як шабонарӯз 1,013 кг партови сахти истеҳсолӣ рост меояд, ки 9,5%-и онҳо ё худ 148 ҳазору 196 тонна дар як сол партови пластикӣ мебошад.
Гурӯҳи миёна аз 10 шаҳру ноҳия бо аҳолии умумии 1,99 млн нафар иборат аст: Бохтар, Кӯлоб, Конибодом, Кӯшониён, Вахш, Восеъ, Данғара, Деваштич, Спитамен, Ҷаббор Расулов.
Дар ин шаҳру ноҳияҳо ҳамарӯза 0,902 кг партов ба сари аҳолӣ аҳолӣ ҷамъ шуда, бо назардошти коээфисиенти 9,5%, дар як сол 62 ҳазору 363 тонна партови пластикӣ партофта мешавад.
Ноҳияҳои боқимонда ба гурӯҳи минтақаҳои хурд бо аҳолии умумии 4,06 млн нафар мансуб буда, дар ин ҷо партовҳои пластикӣ ба ҳар сари аҳолӣ 0,79 кг дар як шабонарӯз ва 305 тонна дар як солро ташкил медиҳанд.
Дар Тоҷикистон ҳудуди 8,5 ҳазор тонна ё худ 2,6% партовҳои пластикӣ коркард шуда, зиёда аз 267 ҳазор тонна ё 83% аз партовҳои пластикӣ зери хок карда мешаванд. Ҳудуди 46 ҳазор тонна аз ин партов ҳангоми кашонидан ба партовгоҳҳо талаф меёбад.
Бино ба маълумоти Агентии омори ҷумҳурӣ, дар солҳои 2020-2023 ҳаҷми истеҳсоли маҳсулот аз партовҳои пластикӣ ба таври назаррас зиёд шуд. Соли 2023 истеҳсоли сохтори пластикӣ ба андозаи 250% афзуда, 19,3 ҳазор тоннаро ташкил дод, ки аз афзоиши назарраси кокрарди пластика гувоҳӣ медиҳад.
Бахусус афзоиши маснуот аз фулузоту пластика (металлопластика) ба таври қобили мулоҳиза зиёд шуд. Ҳаҷми онҳо 200% афзуда, ба 596 ҳазор метри мураббаъ расид. Ин ҳамчунин маънои онро дорад, ки пластикаи коркардшуда дар соҳаи сохтмон бештар истифода шуда, вобастагӣ ба маводи аввалияро кам ва сарборӣ ба муҳити зистро коҳиш медиҳад.
Маҳсулот аз пластика
Ғайр аз ин, истеҳсоли қубурҳои пластикӣ 132% афзуда, 10,6 ҳазор метрро ташкил додааст. Истеҳсоли маснуоти пластикӣ 144% зиёд шуда, ба ҳудуди 150 ҳазор адад расидааст. Истеҳсоли қуттиҳои пластикӣ 151% афзуда, ҳудуди 383 ҳазор ададро ташкил додааст.
Истеҳсоли сарпӯшҳои пластикӣ низ ба таври хеле назаррас – 439% зиёд шуда, 193 ҳазор ададро ташкил додааст.
Ба иттилои Вазорати саноат ва технолологияҳои нави Тоҷикистон, давоми солҳои 2022-2023 теъдоди корхонаҳои истеҳсоли маҳсулоти пластикӣ ва резинӣ афзуда, ба 278 адад расидааст.
Соли 2022 ҳаҷмҳои истеҳсолӣ платика 522,4 ҳазор тонна ва соли 2023 – 533,5 ҳазор тоннаро ташкил додааст, ки ба афзоиши 106% баробар аст.
Пластика аз куҷо меояд?
Тибқи маълумоти Хадамоти гумрук, ба Тоҷикистон аз зиёда аз 50 кишвари ҷаҳон маҳсулоти пластикӣ оварда мешавад. Шарикони асосии тиҷоратии Тоҷикистон дар ин самт Русия ва кишварҳои минтақаи Осиёи Марказӣ дониста шудаанд. Ҳаҷми умумии маснуоти пластикии воридшуда ва содиргардида дар соли гузашта зиёда аз 23 ҳазор тоннаро ташкил додааст.
Пластикаро чӣ гуна метавон маҳдуд кард?
Мутахассисони масоили ҳифзи муҳити зист бо назардошти таъсири манфии пластика ба табиат ва солимии одамон, якчанд роҳи ҳалли мушкили идоракунии партовҳои пластикро пешниҳод кардаанд. Яке аз лоиҳаҳои бештар баррасишаванда манъи истеҳсол ва истифодаи зарфи пластикӣ ва бастаи ғафсиаш то 15 микрон аст.
Ин иқдом ҷиҳати ба таври назаррас коҳиш ёфтани ҳаҷми партовҳои пластикӣ, ки коркардашон ғайриимкон аст, мусоидат карда, дар ҳамин ҳол ифлосшавии муҳити зистро коҳиш медиҳад.
Коршиносон мутмаинанд, ки рӯйи даст гирифтани чунин тадбирҳо вазъи экологӣ дар кишвар ва ҷаҳонро ба таври назаррас беҳтар мекунад, зеро маснуоти тунуки пластикӣ бисёр вақт ба ифлосшавии уқёнусу дарёҳо, инчунин заволи низоми экологии табиат сабаб мешаванд.
Пластика ва солимӣ
Тавре маълум аст, пластика ҳам ба солимии инсон ва ҳам муҳити зист таъсири ҷиддӣ дорад. Маводи заҳрнок (токсикӣ)-и таркиби пластика, аз ҷумда бисфенол ва фталат метавонанд ба гирифторӣ ба бемориҳои гуногун боис гарданд. Ғайр аз ин, вақти ҷудошавии пластика таркибҳои заҳрнок ҷудо гардида, обу хок ва ҳаворо ифлос месозанд ва ба низоми экологӣ зиён мерасонанд.
Барои то ҳадди поинтарин овардани таъсири манфии пластика, коҳиши истифода ва рушди коркарди он зарур буда, ба истифодаи маводи аз лиҳози экологӣ тоза гузаштан лозим аст. Ин тадбирҳо ба беҳбуди вазъи муҳити зист ва коҳиши зарар ба солимии аҳолӣ мусоидат мекунанд.
Дар бораи мушкилот
Коршиносон бар ин назаранд, ки мушкилоти марбут ба партовҳо аз пластика масъалаи ҷиддӣ ва рӯзмарра дар Тоҷикистон аст. Имрӯз дар ҷумҳурӣ шароити навъбандиии пурсамари паластика вуҷуд надорад. Ин коркарди онро хеле душвор месозад. Ба коркарди он ҳамагӣ 19 корхонаи хурд машғуланд, ки ба талаботи соҳа ҷавобгӯ набуда, имконот барои идоракунии самараноки партовҳоро маҳдуд мекунад.
Яке аз мушкилоти асосӣ мавҷуд набудани низоми ҷудогонаи ҷамъ кардани партов аст, ки ба ҷамъшавии хеле зиёди он дар партовгоҳ, аз ҷумла партовгоҳҳои худсарона ташкилшуда боис мегардад. Ин вазъиятро боз ҳам душвортар месозад, зеро пластикае, ки навъбандӣ нашудааст, наметавонад пурсамар коркард шавад ва дар ниҳояти кор муҳити зистро ифлос мекунад.
Ғайр аз ин, дар ҷумҳурӣ дар мавриди танзими иловаҳои заҳрноки кимиёвӣ дар пластмасса қонунгузории махсус вуҷуд надорад. Ин барои солимии одамон ва низоми экологӣ дар маҷмӯъ хатарнок аст.
Барои ҳалли ин мушкилот дастгирии ташаббусҳо оид ба бунёди низоми коркард ва гурӯҳбандии партовҳо, инчунин таҳияи чораҳои қонунгузорӣ барои истифодаи бехатари пластика зарур аст. Ҷорисозии чунин воситаҳои ҳалли мушкил ба то ҳадди пасттарин поин овардани таъсири манфии партовҳои пластикӣ ба солимии одамон ва муҳити зист мусоидат мекунад.
