Ҷанг дар Эрон ҳатто агар он ба берун аз ҳудуди кишвар паҳн нашавад ҳам, метавонад ба вазъ дар Осиёи Марказӣ таъсир расонад. Зеро Эрон шарики муҳими тиҷоратии минтақа, долони калидии нақлиётӣ ва бозигари сиёсӣ мебошад.
Чӣ гуна ҳамлаи Амрикову Исроил ба Эрон ва зарбаи ҷавобии ин кишвар ба Исроил ва пойгоҳҳои ҳарбии Амрико дар кишварҳои Халиҷи Форс вобаста ва рушди минбаъдаи он метавонад ба Тоҷикистон таъсир гузорад. Талош кардем, ба ин масъала рӯшанӣ андозем.
Гузинаи №1: Низои маҳдуд
Агар муноқиша маҳдуд шаваду ба ҷанги минтақавӣ табдил наёбад, барои Осиёи Марказӣ таҳдидҳои мустақим надорад. Вале Тоҷикистон метавонад бо оқибатҳои ғайримустақим, бахусус паёмади макроиқтисодӣ рӯбарӯ шавад, ки асосан дар се самт ба назар мерасанд.
Самти энергетикӣ
Тоҷикистон қариб пурра ба воридоти маҳсулоти нафтӣ вобаста аст, зеро дар дохили ҷумҳурӣ истеҳсоли ин маҳсулот хеле ночиз аст. Ҳарчанд кишвар аз Эрон маҳсулоти нафтӣ ворид накунад ҳам, болоравии нархҳо дар ҷаҳон ба гароншавии сӯзишворӣ дар ҳамаи кишварҳои содиркунанда, аз ҷумла Русия, ки таҳвилгари асосии ин навъи маҳсулот ба Тоҷикистон аст, боис мегардад.
Бино ба маълумоти Вазорати энергетикаи Тоҷикистон, дар соли 2025 ҳудуди 85%-и маводи сӯзишворӣ ва равғанҳои молиданӣ ба Тоҷикистон аз Русия оварда шудааст. Ҳаҷмҳои боқимонда аз Ӯзбекистон, Қазоқистон, Туркманистон, Қирғизистон ва Беларус ворид карда шудаанд.
Ҳарчанд пешгӯии нархҳо ба нафт метавонанд ба таври назаррас фарқият дошта бошанд, вале нархҳо дар ҷаҳон ба рӯйдодҳои ҷаҳонӣ хеле ҳассосанд ва гузашта аз ин, ҳудуди 20%-и “тиллои сиёҳ” ба бозори ҷаҳонӣ аз Халиҷи Форс ворид мегардад.
Тавре ки хабаргузории AP News иттилоъ медиҳад, пас аз шиддат гирифтани низоъ дар Ховари Миёна ва ҳамлаҳо назди гулӯгоҳи "Ҳурмуз", нархи нафти навъи "Brent" ба андозаи 8% (то зиёда аз 8 доллар) ва "WTI"-и амрикоӣ – тақрибан 7,3% боло рафт. Зеро дар пайи ин ҳаводис бозорҳо аз бад шудани вазъи таҳвили нафти хом нигаронӣ доранд.
Нашрияи The Guardian менависад, ки бар асари хавфи баста шудани гулӯгоҳи "Ҳурмуз" таҳвили ҳудуди 20% аз нафти ҷаҳон халалдор мешавад, ки ин дар навбати худ, метавонад эҳтимоли болоравии нархҳо ва хавфҳои камбуд дар бозори ҷаҳониро дар пай дошта бошад.
Таҳлилгарон огоҳ мекунанд, ки дар сурати баста шудани хатсайри калидии таҳвил, нархҳо метавонанд ба зиёда аз 100 доллар барои 1 баррел расанд.
Болоравии нархҳо ба маводи сӯзишворӣ (ҳомили энергия) ногузир ба афзоиши хароҷоти нақлиёт ва логистика оварда расонида, арзиши интиқоли маҳсулотро дар дохили Тоҷикистон зиёд мекунад.
Ғайр аз ин, ин омил ба болоравии нархҳо ба молу хидматрасонӣ боис мегардад, зеро хароҷот ба энергеика қисмати муҳими арзиши аслӣ маҳсуб меёбад.
Ҳамчунин ин фишори таваррум ба истеъмолгарон ва тиҷорат аст, ки метавонад қобилияти харидории аҳолиро паст кунад.
Илова бар ин, ин метавонад ба тақвияти касри савдои кишвар боис гардад, чунки ҳаҷми асъор ба пардохти воридоти маводи ҳомили энергия (сӯзишворӣ) зиёд мешавад.
Долони логистикӣ
Эрон занҷираи калидии самти ҷанубӣ ва долони “Шимол – Ҷануб” боқӣ мемонад, ки Тоҷикистон тариқи он қисмате аз молҳои воридотио гирифта, ба бандарҳои Халиҷи Форс дастрасии имконпазир пайдо мекунад.
Ҳатто бидуни тахриби зерсохтор, ташдиди бесуботӣ дар минтақа метавонад ба болоравии арзиши ҳамлу нақл ва муҳлати расонидани борҳо оварда расонад.
Ҳамчунин, метавонад зарурати дарёфти хатсайрҳо гузаштан аз ин омил ба миён ояд, ки барои таҳвилгарон хароҷоти иловагӣ талаб мекунад.
Ғайр аз ин, пайдошавии мушкилиҳо дар таҳвили молҳои бахусус муҳим, фишор ба нархҳо дар дохили кишвар, коҳиши пешгӯинашавандагии савдои хориҷӣ низ истисно нест.
Самти молиявӣ
Маъмулан вақте ки вазъият дар ҷаҳон ноором шуд, дар бозорҳои молиявӣ ноҷӯриҳо оғоз мешавад, сармоягузорон эҳтиёткор шуда, пулҳоро ба дороиҳои бештар боэътимод ва аксаран ба доллар мегузаронанд. Бо ҳамин сабаб доллар қавӣ шуда, асъори кишварҳои дар ҳоли рушд қарордошта, аз ҷумла сомонӣ, зери фишор қарор мегиранд.
Барои Тоҷикистон ин ба он маъно аст, ки сомонӣ метавонад заъиф шавад. Агар асъори миллӣ арзон шавад, молҳои воридоти гаронтар мешаванд. Чунки кишвар ба воридот сахт вобаста аст, ин ба нархҳо дар дохили кишвар бевосита таъсир мекунад.
Дар натиҷа, таваррум метавонад суръат гирад (болоравии нархҳо). Дар навбати аввал, сӯзишворӣ ва маҳсулоти мавриди ниёзи аввал гарон мешаванд. Дар ҳамин ҳол, даромади аҳолӣ маъмулан аз болоравии нархҳо қафо мемонад, аз ин рӯ, харидани молҳои маъмулӣ ба одамон душвортар шуда, қобилияти харидорӣ поин меравад.
Барои буҷети давлатӣ низ хавфҳо вуҷуд доранд. Қисмате аз қарзи хориҷии кишвар бо асъори хориҷӣ гирифта шудааст. Агар сомонӣ заиф шавад, пардохти ин қарз гаронтар мешавад. Ин сарборӣ ба буҷетро зиёд мекунад, бахусус агар ба давлат лозим ояд, ки пардохтҳои иҷтимоиро дастгирӣ намояд ва ба аҳолӣ кумак кунад. Ғайр аз ин, дар давраҳои бесуботӣ сармоягузорони хориҷӣ бештар эҳтиёткор мешаванд.
Онҳо метавонанд сармоягузорӣ ба иқтисоди кишварро ба таъхир гузоранд. Ин дар навбати худ, воридшавии сармояро суст мекунад.
Гузинаи №2: Шиддатгирӣ ва ба ҷанг кашида шудани кишварҳои бузург
Агар даргириҳо дар Эрон тақвият ёфта, ҳарчи бештар кишварҳои бузург ба он кашида шаванд, оқибатҳо тибқи арзёбии коршиносон, метавонанд на танҳо низомӣ, балки иқтисодӣ низ шаванд.
Одатан ҳамааш мисли занҷираест: шиддатгирии вазъ ба осеби зерсохтор ва логистика, гароншавии нафту афзоиши хароҷот ба боркашонӣ – ба дувшор шудани ҳисоббаробариҳо ва он дар навбати худ, ба афзоши сарборӣ ба буҷети кишварҳои ҳамсоя боис мегардад.
Иқтисоди Тоҷикистон ба бозорҳои беруна, хатсайрҳои нақлиётӣ ва омилҳои молиявӣ вобаста аст. Аз ин рӯ, ҳама гуна бесуботӣ дар хориҷа хеле зуд дар дохили кишвар маълум мешавад: таъсир ба қурби асъори миллӣ, нарх ва татбиқи лоиҳаҳо.
Тибқи маълумот расмӣ, ҳаҷми савдои хориҷии Тоҷикистон дар соли 2025 ҳудуди 60% нисбат ба Маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ (ММД)-ро ташкил медиҳад. Ин маънои онро дорад, ки иқтисод ба ташдиди вазъи беруна ва ноқисиҳо дар таҳвил ҳассос аст.
Осебпазирии логистикӣ
Гулӯгоҳ ё худ тангаии "Ҳурмуз" яке аз занҷираҳои калидии савдои захираҳои энергетикӣ буда, тариқи он ҳудуди аз панҷ як ҳиссаи таҳвили нафт дар ҷаҳон ва ҳиссаи назарраси савдои баҳрии газ мегузарад.
Пурра баста шудани хатсайр сенарияи охир ё худ ноилоҷӣ аст, лекин барои бозорҳо маҳдудиятҳои ҳатто қисман, аз ҷумла болоравии имтиёзҳои суғуртавӣ, дароз шудани хатсайрҳо ва болоравии таърифаҳо (тарифҳо) ба нақлиёт кофист.
Барои Тоҷикистон, ки роҳи баромад ба баҳр надорад ва ба долонҳои транзитӣ тариқи кишварҳои ҳамсоя вобаста аст, чунин тағйирот маънои ба таври худкор гароншавии воридотро дорад. Дар ҳоле, ки ҳаҷми савдои хориҷӣ ба 60%-и ММД баробар аст, ҳама гуна душвориҳои логистикӣ хеле зуд ба таъсир дар дохил – аз болоравии нархҳо то фишор ба қурби асъор табдил меёбанд.
Бахусус воридоти сӯзишворӣ, таҷҳизоти саноатӣ ва масолеҳи сохтмон осебпазиранд. Гароншавии онҳо ба арзиши аслии лоиҳаҳо ва нархҳои истеъмолӣ дар дхили кишвар бевосита таъсир мерасонанд.
Хавфи тиҷоратӣ
Савдо байни Тоҷикистон ва Эрон тайи панҷ сол фаъолона ривоҷ меёбад. Ҳаҷми савдои дуҷониба байни кишварҳо аз 377,7 млн доллар дар соли 2024 то ба тақрибан 484 млн доллар дар соли 2025 (28,1%) афзуд. Содирот аз Тоҷикистон ҳудуди 113 млн доллар ва воридот аз Эрон – зиёда аз 371 млн долларро ташкил дод. Ҳиссаи Эрон дар гардиши моли хориҷии Тоҷикистон 4,5%-ро ташкил медиҳад.
Содироти Тоҷикистон ба Эрон асосан ба маҳсулоти ашёи хом: нахи пахта, калобаи пахтагин, алюминии аввалия ва дигар ашёи хом рост меояд.
Аз Эрон аксаран маҳсулоти нафту кимиё, масолеҳи сохтмон, ғизо, полимерҳо бо шумули полиэтилени навъҳои гуногун, инчунин портландсемент ва клинкер ворид мешавад.
Таҳлилгарон бар ин назаранд, ки дар сурати ташаннуҷи вазъият дар атрофи Эрон, хавфҳо якбора дар якчанд самт, аз ҷумла душвор шудани ҳисоббаробариҳои бонкӣ, тақвияти назорати транзаксияҳо, эҳтимоли хавфҳои дуюмдараҷаи таҳримотӣ барои шарикон ва гароншавии логистика зиёд мешаванд.
Ҳатто бидуни расман сангинтар кардани реҷаи таҳримотӣ, тиҷорат метавонад бо самараи “худмаҳдудият” дучор шавад: бонкҳо ва паймонкорон самтҳои хавфнокро то ҳадди камтарин поин бурда, дар натиҷа савдо метавонад на аз манъкуниҳо, балки номуайянии баланд осеб бинад.
Оқибатҳои иқтисодӣ
Агар нархҳои ҷаҳонӣ ба нафт ба таври назаррас боло раванд, Тоҷикистон бо болоравии нархҳо дар дохили кишвар дучор мешавад. Ин фишор ба сомонӣ ва буҷетро тақвият медиҳад.
Хавфи ғайримустақим ҳам вуҷуд дорад: агар бар асари муноқиша рушди иқтисоди Русия, Чин ё дигар шарикон суст шавад, ин ба Тоҷикистон тариқи савдо, сармоягузорӣ ва интиқоли маблағ таъсир мерасонад.
Ба ин тариқ, ҳатто агар Осиёи Марказӣ бевосита ба низоъ ҷалб нашавад ҳам, оқибатҳо метавонанд тавассути афзоиши хароҷот, мушкилот бо ҳисоббаробариҳо ва бесуботии бозорҳо эҳсос шаванд.
Мутахассисон бар ин назаранд, ки бесуботӣ атрофи Эрон ҳатман ба буҳрони фаврӣ боис намешаванд. Лекин он хавфҳоро барои иқтисоди Тоҷикистон, ки ба ҷаҳони беруна зич марбут аст, баланд мебардорад. Ва маҳз ҳамин вобастагӣ муноқишаи аз мо дурро ба омили бесуботии дохилии иқтисодӣ табдил медиҳад.
Гузинаи №3: Бесуботӣ дар дохили Эрон
Гузинаи нигаронкунанда бесуботӣ ё ҷанг дар дохили Эрон дониста мешавад, ки ба буҳрони амиқ дар дохили Эрон оварда мерасонад: заъиф шудани ҳукумати марказӣ, буҳрони иқтисодӣ, тақвияти рӯҳияи эътирозӣ ва ҳатто порашавии низоми сиёсӣ. Дар ин ҳолат оқибатҳо метавонанд на танҳо иқтисодӣ шаванд, балки хусусиятҳои дарозмуҳлати сиёсати ҷаҳониро касб кунанд.
Дар ин сурат, барои Тоҷикистон ин сенария маънои на танҳо хавфи мустақим, балки як силсила хавфҳои ғайримустақимро дошта метавонад.
Занҷираҳои муҳоҷират тавассути Афғонистон
Ҳарчанд Тоҷикистон бо Эрон ҳаммарз набошад ҳам, дар сурати бесуботии хеле шадид дар Эрон, қисмате аз аҳолӣ метавонад ба Афғонистон раҳсипор шавад. Ин дар навбати худ метавонад мавҷи нави муҳоҷиратро аллакай аз худи Афғонистон ба сарҳадҳои шимолӣ, аз ҷумла Тоҷикистон ба бор орад. Барои Душанбе ин маънои сарбории иловагӣ ба ҳифзи сарҳад ва низоми таъмини амниятро дорад.
Эрон дар умури Афғонистон нақши муҳим дошта, шарики тиҷоратӣ ва миёнарави сиёсии ин кишвар аст. Заъиф шудани он метавонад тавозуни қувваҳо дар музофтоҳои ғарб ва шимоли Афғонистонро тағйир дода, рақобатпазирии бозингарони минтақавӣ ва фаъолмандии гурӯҳҳои тундагароро тақвият диҳад.
Барои Тоҷикистон, ки бо Афғонистон марзи душвори тӯлонӣ дорад, чунин тағйирот мустақиман ба масоили амнияти миллӣ дахл доранд.
Поинравии фаъолмандии сармоягузорӣ ва тиҷоратӣ
Эрон дар амалисозии як қатор лоиҳаҳо дар Тоҷикистон, аз ҷумла дар ташаббусҳои марбут ба зерсохтор ва энергетика иштирок мекунад.
Эрон дар дарёи “Вахш” нерӯгоҳи барқи обии “Сангтӯда-2”-ро бо иқтидори 220 МВт сохт. Сармоягузорони эронӣ барои татбиқи ин лоиҳа 180 млн доллар маблағгузорӣ карданд.
Бо иштироки ин кишвар анҷоми корҳои нотамоми нақби “Истиқлол” ҷараён доранд. Барои сохтмони он Эрон 31,2 млн доллар (21,2 млн доллар қарз ва 10 млн доллар грант) пешниҳод намуд.
Эрон ба соҳаҳои саноат, сохтмон, нақлиёт ва савдои иқтисоди Тоҷикистон низ сармоягузорӣ кард. Бино ба маълумот расмӣ, ҳаҷми умумии сармоягузории Эрон ба иқтисоди Тоҷикистон тӯли солҳои 2007-2025 ҳудуди 350 млн долларро ташкил медиҳад.
Дар шароити буҳрони дохилӣ, Эрон метавонад ба муҳлати номуайян татбиқи ин лоиҳаҳоро боздорад. Ғайр аз ин, душвориҳо дар савдо, коҳиши хатсайрҳои логистикӣ тариқи қаламрави Эрон ва камшавии таваҷҷуҳи тоҷирони Эрон ба ташаббусҳои нав аз эҳтимол дур нест.
Заъифшавии ташаббусҳо дар соҳаи нақлиёт ва транзит
Эрон барои Тоҷикистон яке аз кишварҳои калидии роҳ ёфтан ба бандарҳои баҳрии Халиҷи Форс маҳсуб меёбад.
Тоҷикистон ҳамлу нақли транзитиро (баъзан бар асоси имтиёзҳо) тариқи Эрон ба/аз Ховари Миёна ва Аврупо, инчунин дигар минтақаҳои ҷаҳон (тариқи бандари баҳрии Бандар-Аббос)-и Эрон анҷом медиҳад.
Бесуботии дарозмуҳлат метавонад ба душвории рушди долонҳои нақлиётии ҷанубӣ, афзоиши хароҷоти транзит ва тақвияти вобастагии Душанбе ба хатсайрҳои ҷойгузин тавассути дигар кишварҳо боис гардад.
Чаро Тоҷикистон наметавонад дар канор бошад?
Иқтисоди Тоҷикистон бо ҷаҳони беруна, дар навбати аввал тариқи муҳоҷирати корӣ, савдои хориҷӣ ва вобастагӣ ба захираҳои энергетикӣ ва сӯзишворӣ робитаи зич дорад.
Ҳатто агар низоъҳои байнулмилалӣ мустақиман ба кишвар дахл надошта бошанд ҳам, оқибатҳои онҳо хоҳ нохоҳ эҳсос мешаванд. Онҳо метавонанд ба ҳаҷми интиқоли пул аз ҷониби муҳоҷирон, нархҳо ба сӯзишворӣ ва хӯрокворӣ, қурби асъори миллӣ, сатҳи таваррум ва фаъолмандии сармоягузорӣ таъсир расонанд.
Иқтисоди Тоҷикистон бар асари вобастагии зиёд ба омилҳои беруна ва бозори начандон бузурги дохилӣ, осебпазир боқӣ мемонад. Ин маънои онро дорад, ки ҳама гуна буҳронҳои беруна (иқтисодӣ ва молиявӣ, сиёсӣ ва ҳарбӣ) тезтар дар даромади аҳолӣ ва муҳити тиҷоратӣ таҷассум ёбанд.
Барои нарму сабуксозии оқибатҳои эҳтимолӣ, мутахассисон гуногунсамт сохтани хатсайрҳои нақлиётӣ, таҳкими мустақилияи энергетикӣ ва густариши самтҳои савдои хориҷиро пешниҳод мекунанд.
Донистан муҳим аст, ки ин ҷо на сари фалокат ё фоҷеае, балки санҷиши устуворӣ сухан меравад. То кадом андоза ҷиддӣ будани оқибатҳо ба давомнокии муҳлати бесуботӣ, нархҳо ба нафт ва маҳсулоти мавриди ниёзи аввал, инчунин ҳолати худи иқтисод – сатҳи захираҳо, вазъи буҷет ва сиёсати Бонки миллӣ вобаста аст.
Агар вазъият зуд ба эътидол ояд, таъсир муътадил ва идоракунанда мешавад. Лекин агар бесуботӣ тӯл кашад, фишор ба асъор, буҷет ва даромади аҳолӣ метавонад ба таври назаррас афзоиш ёбад ва таҳдиди ҷиддии иқтисодӣ барои кишвар шавад.
Бо охирин таҳаввулоти Эрону дигар кишварҳои Ховари Миёна, вазъи тоҷикистониҳо дар ин кишварҳо дар ин бахши махсуси "Азия-Плюс" огоҳ шавед: Ҳамлаи Амрикову Исроил ба Эрон
