Дар Тоҷикистон маъракаи кишти пахта дар соли 2026 оғоз шуд. Дар ҳамин ҳол, кишоварзон бо талаботи шадиди мақомоти маҳаллӣ дучор мешаванд, ки онҳоро ба кишти 70%-и заминҳо бо пунбадона маҷбур мекунанд, ҳарчанд ин усули кор аз лиҳози иқтисодӣ фоидаовар нест.
Тавре ки Вазорати кишоварзии Тоҷикистон хабар медиҳад, то 3 апрел ба беш аз 23 ҳазор гектар заминҳо пунбадона кишт шуда, қисмати асосии кишт ба вилояти Хатлон рост меояд. Соли 2026 дар маҷмӯъ кишти пахта, ки яке аз зироатҳои калидии кишоварзӣ маҳсуб меёбад, дар 186,8 ҳазор гектар замин ба нақша гирифта шудааст.
Мувофиқи Дурнамои нишондиҳандаҳои асосии макроиқтисодӣ барои солҳои 2026-2028, дар Тоҷикистон афзоиши назарраси парвараишу истеҳсоли пахта дар назар аст. Соли 2026 дар кишвар истеҳсоли 422 ҳазор тонна пахта пешбинӣ шудааст, ки 3,8% зиёдтар нисбат ба соли 2025 мебошад.
Кишоварзони Тоҷикистонро ба парвариши пахта маҷбур мекунанд
Солҳои ахир парвариши пахта аз лиҳози иқтисодӣ фоидаовар нашуд ва аксари кишоварзон кишти заминҳои худро бо зироатҳои бештар даромадовар, аз ҷумла гандуму сабзавот, афзалтар мешуморанд.
Ҳукумати Тоҷикистон ба мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатии шаҳру навоҳӣ дастур дод, ки баҳри иҷрои нақшаҳо доир ба кишти пахта тамоми тадбирҳои заруриро рӯйи даст гиранд. Супориши мазкур дар протоколи маҷлиси ҳукумат дарҷ ёфтааст. Соли гузашта нусхаи ин протокол аз моҳи январи соли 2025 дар ихтиёри идораи “Азия-Плюс” низ қарор гирифта буд.
Дар амал ин чӣ маънӣ дорад?
Сарфи назар аз изҳороти Вазорати кишоварзӣ доир ба интихоби озодонаи зироат барои кишт, дар амал мақомоти ҳокимияти маҳаллӣ ба маҷбурсозии онҳо ба кишти пахта идома медиҳанд. Мансабдорони маҳаллӣ исрор мекунанд, ки дар 70%-и заминҳо бояд пунбадона кишт шавад, ҳарчанд аллакай дигар зироатҳо кишт шуда бошанд ҳам.
Вазири кишоварзии ҷумҳурӣ Қурбон Ҳакимзода дар мавриди дахолати мақомоти маҳаллӣ мавқеи худро изҳор дошта, зикр кард, ки онҳо барои маҷбур кардани кишти зироати муайян ҳақ надоранд. Ба гуфтаи ӯ, ҳаллу фасли масъалаи кишти маҷбурӣ тариқи усули маблағгузории пешакӣ ва беҳбуди механизмҳои харид имконпазир аст, ки ба кишоварзон ҷиҳати интихоби озодонаи зироат барои кишт имкон медиҳад.
Дар ноҳияи Ҳамадонӣ ин вазъият ба нуқтаи авҷи худ расид. Тавре ки Радиои Озодӣ хабар медиҳад, чанде пеш раиси ноҳия Фаррухуддин Набизода ба кишти алафи юнучқа дар замин ба ҷойи пахта шадидан муносибат карда, изҳор доштааст, ки: “Раиси муҳтарам, шумо ба куҷо нигоҳ кардед? Ҳамаи хоҷагиҳо дар ин деҳа юнучқа коридаанд. Пагоҳ пахтаро дар куҷо кишт мекунед?”.
Ӯ огоҳ кардааст, ки заминҳо чаппагардон карда шаванд, то ки 70%-и он бо пунбадона кишт шавад. “Пагоҳ пас аз хӯроки нисфирӯзӣ бо тракторҳо меоем. Замини ҳамаи хоҷагиҳоро, ки чунин кишт шудаанд, чаппагардон мекунем. Муҳим нест, ки ин аз кист, барои мо фарқ надорад, ки шумо чӣ кишта будед”, – таъкид доштааст мансабдор.
Аз нуқтаи назари қонунгузорӣ низ ин масъала саволҳо ба миён меорад. Тибқи он, хоҷагиҳои деҳқонӣ (фермерӣ) мустақилона самти фаъолияти худро муайян мекунанд ва ҳуқуқ доранд, ки зироат барои киштроо интихоб кунанд. Ба дахолати мақомоти давлатӣ иҷоза дода намешавад.
Нархҳои пасти харид ва мушкили ҳосилнокӣ
Тоҷикистон ҳамагӣ ҳудуди 700 ҳазор гектар заминҳои обӣ дорад, ки аз он ҳамасола 180-186 ҳазор гектараш барои кишти пунбадона ҷудо мешавад. Мақомот аз гирифтани ҳосили 22,6 сентнер аз ҳар як гектар интизорӣ доранд, ки барои кишвари дорои чунин имконият дар соҳаи кишоварзӣ нишондиҳандаи хеле паст аст. Ин аз лиҳози иқтисодӣ низ фоидаовар нест, зеро ҳосил аз чунин масоҳат аз имконият хеле пасттар аст.
Агар аз 186,8 ҳазор гектар 40 сентнер аз як гектар ҳосил гирифта мешуд, он зиёда аз 700 ҳазор тоннаро ташкил медод. Расидан ба чунин натиҷа бо истифода аз тарзу услуҳои инноватсионӣ, аз ҷумла кишти зери плёнка имконпазир аст. Соли 2026 кишти 40 ҳазор гектар зери плёнка ба нақша гирифта шудааст.
Кишти пунбадона зери плёнка якчанд афзалияти муҳим дорад. Плёнка барои нигаҳдории намнокӣ дар хок кумак мекунад, ки дар шароити хушксолиҳо хеле муҳим аст. Он ба сабзидани тухмӣ суръат бахшида, барои нашъунамо шароити мусоид фароҳам меорад. Ҳамчунин плёнка хокро аз бодлесшавӣ (эрозия) ҳифз карда, сабзиши алафҳои бегонаро бозмедорад. Ин талабот ба маводи кимиёвӣ ва обёрии иловагиро кам мекунад. Дар натиҷа ҳосилнокӣ метавонад баланд шуда, хароҷот ба обёрӣ ва коркард пасттар мешавад.
Аммо хароҷот ба ин усул нисбат ба маъмулӣ зиёдтар аст. Арзиши плёнка ва насби низоми он барои истифода маблағгузории иловагиро талаб мекунанд. Бо вуҷуди ин, дар дурнамои дарозмуҳлат агар ҳосил зиёд шавад, кишоварзон метавонистанд, ки ин хароҷотро ҷуброн намуда, аз фурӯши пахта даромади муносиб ба даст оранд.
Боз як мушкили дигар ҳам ҳаст. Аммо…
Нархҳои хариди пахта дар Тоҷикистон 6-7 сомонӣ барои 1 килограммро ташкил медиҳанд, дар ҳоле, ки хароҷот ба як гектар то ба 15 ҳазор сомонӣ мерасанд. Дар натиҷа кишоварзон зиён мебинанд, зеро даромад аз пахта ҳатто хароҷот ба парвариши онро наметавонад ҷуброн созад.
Дар ҳамин ҳол, нархи пахта дар бозори байнулмилалӣ ба таври назаррас баландтар аст – 15-16 сомонӣ барои 1 килограмм, аммо кишоварзони маҳаллӣ барои мустақиман фурӯхтани пахтаи худ имкон надоранд.
