Рӯзи 4-уми май ба муносибати Рӯзи ҷаҳонии озодии матбуот дар шаҳри Душанбе конфронс доир шуд. Ин ҳамоиш, ки бо унвони “Ташаккули ояндаи осоишта: пешбурди озодии матбуот барои ҳуқуқи инсон, рушд ва амният” роҳандозӣ шуд, бояд манзараи воқеии озодии баёнро дар кишвар инъикос мекард. Аммо, чуноне ки иштирокчиён ва нозирон мушоҳида кардаанд, дар миёни баҳсҳои гарм дар бораи фанновариҳои наву ҳушвора, мушкилоти бунёдии рӯзноманигории тоҷик дар ҳошия мондаанд.
Конфронс бо суханрониҳои дипломатҳо ва намояндагони ҳукумат оғоз шуд. Баъд аз он ду ҷаласаи гурӯҳӣ баргузор шуд – яке дар бораи ҳушвора ва фанновариҳои нав дар рӯзноманигорӣ, дигаре дар бораи масъалаҳои ҷории расонаҳо дар Тоҷикистон ва ҷаҳон.
Пас аз нисфирӯзӣ дар конфронс ҳафт мизи мудаввар ташкил шуд. Мавзӯъҳо гуногун буданд: ахлоқи касбии рӯзноманигорон, амнияти ҳуқуқии журналистон, таҳсилоти рӯзноманигорӣ, саводнокии рақамӣ, нақши занон дар расонаҳо ва дастрасӣ ба иттилооти расмӣ. Вале ин ҳама баҳсҳо, ба қавли иштирокчиён, бештар талоши гурез аз мавзӯъҳои доғи рӯзро мемонд.
Аз “шарикии боэътимод” то даъват ба бозбинии парвандаи рӯзноманигорони зиндонӣ
Шафизода Саидҷон, муовини сардори Раёсати иттилоот ва матбуоти Вазорати корҳои хориҷӣ гуфт, матбуот “нерӯи пуриқтидори маънавӣ ва шарики боэътимоди давлат” аст. Ӯ зикр кард, ки дар кишвар садҳо рӯзнома, маҷалла, шабакаҳои телевизионӣ ва радиоӣ “фаъолияти озодона доранд” ва ҳукумат сиёсати шаффофияти иттилоотиро дунбол мекунад.
Радослав Дарски, сафири Иттиҳоди Аврупо дар Тоҷикистон, зимни суханрониаш зикр кард, ки Тоҷикистон дар Шохиси озодии матбуот-2026-и “Хабарнигорони бидуни марз” ҷойи 150-умро ишғол мекунад ва ин мушкилоти воқеиеро инъикос мекунад, ки рӯзноманигорон ҳар рӯз бо онҳо рӯ ба рӯ мешаванд.
Дарски аз ҳукумати Тоҷикистон хост, ки парвандаҳои рӯзноманигорони зиндониро баррасӣ кунад ва озодии матбуотро дар доираи қонунҳои амалкунанда ҳифз шавад.
Ӯ инчунин эълон кард, ки Иттиҳоди Аврупо барои дастгирии расонаҳои мустақил, таҳқиқоти журналистӣ ва кумаки фаврӣ ба рӯзноманигорон 15 миллион евро ҷудо мекунад.
Ян Браату, намояндаи САҲА гуфт, ки озодии матбуот “пояи демократия” аст ва дар кишвар будани расонаҳои мустақил нишонаи заъф нест, балки нишони қудрат аст.
Браату таъкид кард, ки фосилаи миёни ӯҳдадориҳо ва амалисозии онҳо зиёд шудааст, вале аз мушкилоти мушаххаси рӯзноманигорони Тоҷикистон ном набурд.
“Фазои идона эҳсос намешуд”
Баҳманёр Нодиров, роҳбари таҳририяи Гурӯҳи расонаҳои “Азия-Плюс”, мегӯяд, ки конфронс мавзӯъҳои муҳимро фаро гирифт, аммо фазои идона эҳсос намешуд.
Ба гуфтаи ӯ, “бештари ҳамкасбони мустақил ҳамдигарро табрик мекарданд, аммо баъди он аз мушкилиҳою маҳдудиятҳо мегуфтанд. Ҳамкасбон аз расонаҳои давлатӣ қариб ки иштирок надоштанд. Хуб мешуд, агар ин рӯз воқеан идона мебуд ва мо бештар аз пешрафт, нақшаҳои оянда мегуфтем”.
“Зеро ҳар сол дар ин рӯз намояндагони ВАО-и мустақил шикоят мекунанду вазъ қариб тағйир намеёбад. Намояндагони ниҳодҳои давлатӣ бошанд ба будани фазои мусоид ба кори расонаҳо таъкид мекунанд, аммо дар бахши баррасии мушкилоту камбудӣ иштирок намекунанд”, – таъкид кард Нодиров.
Рукуди озодии баён дар Тоҷикистон
Дар 15 соли ахир вазъи расонаҳои Тоҷикистон бо таҳаввулоти назаррас мувоҷеҳ шуд. Аз майдон рафтани нашрияҳое чун “Миллат”, “Нигоҳ”, “Озодагон”, хабаргузориҳои “Тоҷнеюс”, “Озодагон” ва ба ҷойи онҳо рӯйи саҳна наомадани расонаҳои иҷтимоиву сиёсӣ вазъро ба гунае нишон медиҳад, ки ҳузури расонаҳои мустақили фаъол дар кишвар камранг аст.
Дар ин муддат дар Тоҷикистон барои таъсис ёфтани ҳатто як шабакаи телевизионии хусусии умумиҷумҳуриявӣ мусоидат нашуд ва талошҳое, ки ҳам дар ин росто сурат гирифт, ба нокомиҳо анҷомид.
Соли 2009 Тоҷикистон дар Шохиси ҷаҳонии озодии матбуоти созмони “Хабарнигорони бидуни марз” миёни 180 кишвар ҷойи 113-умро ишғол мекард. Соли 2025 ин рақам ба 153-ум расид. 16 сол – 40 поя поён. Имсол кишвари мо дар ҷойи 150-ум қарор дорад.
Тибқи омори нашркардаи Вазорати фарҳанги Тоҷикистон, дар даҳсолаи охир шумори расонаҳои мустақил дар кишвар ба таври назаррас коҳиш ёфтаанд. Ба гуфтаи коршиносон, имрӯз аксари нашрияҳо минбари иттилоотии вазорату идораҳо ва созмону анҷуманҳои давлатӣ маҳсуб мешаванд ва шумори нашрияҳои воқеан мустақили фаъол ба 10 номгӯй ҳам намерасад.
Дар раддабандиҳои созмонҳои байналмилалӣ аз ҷумла сабаби асосии ин раванд маҳз саркӯби озодии баён, фишор ба рӯзноманигорон ва баста шудани расонаҳо дар чанд соли ахир ном бурда мешавад, аммо дар нишасти хабарии Вазорати фарҳанг ба ин омилҳо ҳеҷ ишора накарданд.
