Садоқат, самимият, озодманишӣ…

Шинохти банда аз Абдунабӣ Сатторзода ва ҳамдилию ҳампешагӣ ва ҳамрешагиам бо ӯ маро водор месозад, ки ба муносибати ҷашни 85-солагии эшон ҳарфҳое аз жарфои дил бигӯям.

Устод аз маъдуди донишмандоне ҳастанд, ки ба нишонаи ҳақшиносӣ ва арҷгузорӣ ҳудуди шаст сол дар роҳи бедории ҷомеа ва ҷавонон ва шукуфоии фарҳангу адаб хидмати содиқона ва ошиқона кардааст. Банда ба унвони яке аз шогирдон, ҳақ дорам ҳарфҳои диламро чунонки дархӯри номи баланди эшон медонам, иброз дорам.

Марде, ки аз кор кардан, аз хондану навиштан хаста намешавад ва бар хилофи абнои рӯзгор аз кору хастагӣ низ наменолад. Устод дар канори кори таҳқиқ ва тадрис ва таълиф, вазоифи идории мухталиферо низ ба уҳда мегирифтанд ва ба таври тамому камол анҷом медоданду медиҳанд. На кори идорӣ музоҳими тадрису таҳқиқ ва таълифи эшон буда ва на тадрису таҳқиқ он касро аз анҷоми вазоифи идорӣ боз медошт.

Нуктаи гуфтанӣ ин аст, ки устод ҳама корҳояшонро бо назму тартиб ва рӯи хуш анҷом медоданд. Аз ин мавзӯъ ки гузарем, ишқи бе рӯю риё ба ватан ва фарҳанги пурбори он ва гузаштаю имрӯзи фарҳанги забони порсӣ, кӯшиш барои муаррифии он ва дифоъ аз он аз сифоти боризи устод Сатторзода аст. Ҳамеша дар мутолиа аст ва манобеи мавриди алоқаашонро мехонду мехонад.

Ин матлабро ҳам биафзоем, ки эшон ин донишҳоро на дар Урупо ё Русия, балки дар чаҳордевории шаҳри Душанбе омӯхтаанд. Аз ҷумлаи риштаҳои адабии мавриди иноят ва алоқаи хоси эшон нақди адабӣ аст. Устод таърихи нақди адабиётро ба таври ҷиддӣ мутолиа карда, аз китобҳои зиёде, ки ба забонҳои арабӣ, форсӣ, инглисӣ ва русӣ хондаанд, барои нақди осори адабии куҳану ҷадиди мо суд ҷустаанд.

Устод Сатторзода тамоми умри пурбаракати худро вақфи мутолиа ва таҳқиқу муаррифии фарҳанги пурбори мо карда ва инак, қадам ба остонаи ҳаштодумин соли зиндагии худ ниҳодаанд ва ин фурсатест муносиб, ки лаҳзае чанд дар бораи кору пайкори ин донишманди бузург ва муаллими воқеӣ биандешем.

Устод Абдунабӣ Сатторзода адиби номдор, муҳаққиқу мунтақиди арҷманд, омӯзгори тавоно, устоди камназири донишгоҳ, ҳамеша фаъол ва ҳамвора дар кору пайкор ҳастанд ва хушбахтона аз навиштаҳои эшон таровиши ҷавонӣ ва накҳати зиндагонӣ ба машом мерасад.

Сатторзода аввалтар аз ҳама ИНСОН  аст ба тамоми маънои ин вожа. Ҷумла бар онанд, ки устод Сатторзода инсоне озода, хушахлоқ ва хушандом аст.

Аз кӯдакиам эшонро мешиносам ва дар тамоми даврони зиндагиам, боре аз забони эшон ҳарфи носазое нашнидаам, ҳаргиз надидаам, ки аз паси касе ҳарфи баде гуфта бошад. Ҳамеша бо назокат ва санҷида сухан мегӯяд. Бо ҳама бузургворӣ дар авҷи фурӯтанӣ ба сар мебарад.

Бо он ҳама таҳқиқоти арҷманд ва китобу мақолаҳое, ки дар мавзуъҳои мухталиф менависанд, ҳамвора бо шиори “зи гаҳвора то гӯр дониш биҷӯй” зиндагӣ мекунанд, ҳамеша ташнаи омӯхтан ва мутолиа ва бар хилофи баъзе аз хомазанони муосир, ҳаргиз забону қалами худро ба носазо олуда намекунанд. Ин нуктаро ҳама касоне, ки эшонро аз наздик мешиносанд, аҳли аҳли илму адаб, ки бо устод қаробат доранд ва донишҷӯёне, ки тайи беш аз 50 сол дар донишгоҳ аз маҳзари дарси устод баҳраҳо бардоштаанд,таъйид мекунанд.

Бо он ки устод Абдунабии Сатторзода дар заминаҳои гуногуни адабиёти форсии тоҷикӣ ба таҳқиқ пардохтаанд ва ҳосили ин пажӯҳишҳояшонро дар китобу мақолаҳои мухталиф ба чоп расонидаанд, шӯҳрати эшон дар ватан ва хориҷ аз он, пеш аз ҳама марбут бар он аст, ки эшон нахустин бор афкори адабӣ ва зебоишинохтии ниёконамонро ба таври ҷиддӣ ба таҳқиқ кашиданд.

Устод Абдунабӣ Сатторзода аз шумори донишмандонест, ки дар осори хеш ҳамеша дар ҳоли таҳаввул ва такомул будани назария ва андешаҳои пешиниёнро дар давраҳои мухталиф собит кардааст. Имрӯз аз баракати пажӯҳишҳои эшон афкори адабиётшиносии мо дар гузашта ва манбаъҳои мавҷуд дар ин росто мавриди баррасии илмӣ ва натоиҷи ин пижӯҳишҳо дастраси муҳақиқон гаштааст.

Нахустин китобе, ки дар даврони донишҷӯйи аз навиштаҳои эшон хондам, “Афкори адабӣ ва эстетикии Абдураҳмони Ҷомӣ” ном дошт, ки нимаи солҳои ҳафтодуми қарни гузашта интишор шуда буд. Ин пижӯҳиш аз аввалин пижӯҳишҳои ҷиддӣ дар заминаи баррасии андешаҳои адабии ниёкони мо дар Тоҷикистон буд. Дар ин рисола устод Сатторзода афкори адабию зебоишиносии Абдураҳмони Ҷомиро мавриди баррасии илмӣ қарор дода, ин андешаҳоро дар матну батни афкори адабии файласуфҳои Юнону Эрон ва фарҳангу адаби ниёкон пажӯҳиш намудаанд.

Чунонки устод Сатторзода ба дурустӣ фармуда буданд, адибон маъмулан ба зоҳири шеър таваҷҷуҳ доштаанд, чунончи ба қолаби шеър ва ба ҷанбаи луғавии он арҷ мегузоштаанд ва шеър барои онҳо “каломи мавзуну муқаффӣ” будааст. Вале бо гузаштани замон ва ошноӣ бо андешаи файласуфон чунин нигоҳ таҳаввул кардааст.

Ба назари устод Сатторзода “…имтизоҷи дарки урфии шеър бо дарки… фалсафии он аз хидматҳои шоистаест, ки машшоиён, бахусус, Форобӣ, Сино ва Насирруддини Тӯсӣ дар такомули афкори назарии шарқӣ кардаанд". Сатторзода дар ин пажӯҳиши худ андешаҳои Ҷомиро дар муқоиса бо афкори теъдоди зиёде аз донишмандани Шарқу Ғарб баррасӣ карда, ба ин натиҷа расидааст, ки Ҷомӣ ва чанд тани дигар дар таҳаввули жарфи андешаҳо дар бораи шеър саҳми босазое доранд.

Ӯ дар ин пажӯҳиш ба натиҷае расидааст, ки “дарки урфии шеър аз тарафи адибон бо мурури замон зери таъсири дарки фалсафии он тағйиру такмил намудааст ва дар ниҳоят боиси ба ҳам омезиш ёфтани дарки фалсафии шеър бо дарки адабии он дар назариёти адабии форсии тоҷикӣ гардидааст”. Таҳқиқи муфассали ин мавзуъ дар рисолаи дигари устод – “Арасту ва андешаҳои адабии форсу тоҷик дар қарнҳои IX ва XV” такмил ёфта, эшонро дар радифи чанд тане, ки мавзуи мазкурро пайгирӣ ва тадқиқ намудаанд, ба унвони мутахассиси бартар дар заминаи адабиётшиносии татбиқӣ ва масоили назарии он дар меҳани мо табдил додааст.

Вақте ин пажӯҳиш ба анҷом расид, на фақат муассисоти илмӣ онро ба унвони сухани тоза дар адабиётшиносии шӯравӣ муаррифӣ карданд, балки бузургтарин мутахассисони он рӯзгор аз ин пажӯҳиш чун падидаи нодир ва таҳқиқи комил ёдовар шуданд. Ин пажӯҳиш тибқи равиши он рӯзгор ба забони русӣ анҷом шуда ва арзёбии бузургон низ ба забони русӣ аст, ки чанд пораро ман ин ҷо тарҷума кардам ва бо тавзеҳ меоварам.

Иосиф Брагинский, шарқшиноси маъруфи шӯравӣ мефармояд, Сатторзода собит кард, ки нақди фалсафӣ ба забонҳои арабию форсӣ бо роҳи мустақили хеш вусъат ёфт ва бо усулҳои бунёдини хеш рушд кард. Вақте бо ин рисолаи Сатторзода ошно мешавед, бе тардид ба ҳарфи Брагинский эътимод пайдо мекунед, ки гуфта буд:

“Дар ниҳоят донишмандони Машриқзамин назарияи асили шеърро, ки аз пешиниён тафовут дошт, халқ карданд. Дар ин ҷо ҳама чиз нав аст, ҳам шеваи бархӯрд ба мавзуъ, ҳам натиҷаи таҳқиқ. Абдунабӣ Сатторзода тавонист дар адабиётшиносии ақвоми Шарқ қишри ҷадиди андешаҳои назариявии шеърро дар навиштаҳои бузургони Шарқ, аз ҷумла донишмандони форсу тоҷик пайдо ва пажӯҳиш кунад”.

Яке аз фазилатҳои дигари пажӯҳишҳои Сатторзода ин аст, ки ҳамеша талош кардааст, аз манобеи дасти аввал истифода ва ба сарчашмаҳо такя кунад.

Устод Дмитрий Лихачев, адабиётшниоси маъруфи шӯравӣ гуфта буд, касоне ки бо сарчашмаҳо ва манобеи дасти аввал сару кор доранд, аз оби ноби чашмаҳо нӯш мекунанд ва оби ҳаёт менӯшанд ва уламое, ки кори худро дар асоси андеша ва пажӯҳишҳои дигарон менависанд, оби мурдаро нӯш мекунанд.

Ин нуктаро устод Брагинский мушоҳида карда, мегӯяд:

“Бисёре аз манобеи дасти аввалро нахустин бор дар илми адабиётшиносии ватанӣ (шӯравӣ) Абдунабӣ Сатторзода ба кор бурдааст”.

Вижагии дигари пажӯҳишҳои Сатторзода вориди баҳс шудани ӯ аст.

“Пажӯҳанда баҳс мекунад, аммо баҳсро бо назокат, ҷавонмардона ва бо эҳтиром ба тарафи муқобил анҷом медиҳад ва баҳсҳояш комилан дар чаҳорчӯби илм сурат мегирад. Ӯ бо диққати тамом паҳлӯҳои мусбату манфиро баррасӣ мекунад ва аз душвориҳо намеҳаросад”, – гуфтааст ӯ.

Аълохон Афсаҳзод, адабиётшинос ва мунаққиди тоҷик бошад чунин мегӯяд:

“Пажӯҳиши Абдунабӣ Сатторзода аз назари масъалагузорӣ, вусъати андеша ва баррасии он на танҳо дар адабиётшиносии тоҷик, балки дар ховаршиносии шӯравӣ комилан сухани тоза аст”.

Устод Сатторзода дар замони шӯравӣ яке аз нахустин донишмандоне буд, ки бо огоҳӣ аз афкору андешаҳои Арасту ва Афлотун дар таърихи нақди адабӣ ба нақд мафҳуми фалсафӣ бахшид.

Ҳамчунин, ӯ аз зумраи он донишмандони тоҷик аст, ки масъалаи таҳаввули назарияи “тақлид”-ро дар афкори андешамандони ҷаҳони ислом ба таҳқиқ кашид.

Ҳам дар ин китоби пурарзиш ва ҳам дар мақолоти сершумори хеш устод Сатторзода афкори адабӣ ва зебоишинохтии на фақат файласуфони машшоъ, балки бисёре аз адибону шеършиносони форсу тоҷикро баррасӣ ва собит намудааст. Андешаҳои Абӯнасри Форобӣ, Ибни Сино, Ибни Рушд, Хоҷа Насираддини Тӯсӣ, Шамси Қайси Розӣ, Муҳаммади Родуёнӣ, Муҳаммад Авфии Бухоройӣ ва даҳҳои дигар албатта мавриди баррасӣ ва таҳқиқи ин устоди тавоно гаштаанд.

Аз пажӯҳишҳои муҳими дигаре, ки Сатторзода анҷом додааст, дар заминаи илми бадеъ аст. Фунун ё саноати адабӣ бахше аз шеваҳои адабофаринии сухан аст. Дар китоби “Такмили бадеии форсии тоҷикӣ”, ки Сатторзода “дар заминаи навиштаҳои пешиниён ва имрӯзиён” номидааст, бори нахуст дар адабиётшиносии мо сайри таҳаввули саноеи бадеӣ мавриди таҳқиқ қарор гирифтааст. Ин ҳамон илми бадеъ ва саноеъи сухан аст, ки ба қавли сохторгароён, дар забон низоми ҷадиде ба вуҷуд меоранд.

Устод Абдунабӣ Сатторзода, ки таърихи нақди шеърро аз Юнони Бостон то Эрони қарнҳои миёна нағз омӯхтаву ҳосили пажӯҳишҳояшро интишор кардаанд, табиист, ки ба илми балоғат низ таваҷҷӯҳи хосе дошта ва солҳо аз умри азизи хешро ба таҳқиқи ин қисмате аз адабиётшиносӣ бахшидааст.

Пайдост, ки тасвир дар шеър баёне аст, ки ба сурати зеҳни ҳосил аз дарёфтҳои ҳиссии шоир зиндагӣ мебахшад. Ба иборати дигар, сабаб мешавад, то хонанда эҳсос кунад, ки чизеро ба гунаи мутамойиз мебинад, ламс мекунад, мебӯяд ва мешунавад. Як шеър ғолибан бо сохтани тарҳе аз тасвирҳо ҳаяҷонро бармеангезад, ба гунае, ки хонанда он андоза, ки ба василаи эҳсосот таҳрик мешавад, таҳти таъсири маънои шеър воқеъ намегардад.

Абдунабӣ Сатторзода дар соли 2011 натиҷаи ковишҳо ва пажӯҳишҳои худро дар ин китоби арзишманди худ ба чоп расонид. Дар шинохти воқеии адабиёти мо пайванди саноеъи бадеӣ бо шеър ва насри мо пайванди дерина дорад, ба гунае, ки метавон гуфт, саноеъи бадеӣ ва осори адабӣ зодрӯзи яксон доранд. Пайдост, ки бидуни “оройиш” осори бадеӣ наметавонад пойдор бошад ва дар кишвари мо пажӯҳиши ҷиддӣ дар ин маврид анҷом наёфта буд. Устод Сатторзода ин холигоҳро эҳсос карданд ва “дар сайри таҳаввули санъатҳои бадеии лафзӣ ва маънавӣ” бо иттако ба афкори донишмандони пешин ва баррасии дидгоҳҳои адабиётшиносони кунунӣ натиҷаи таҳқиқи худро ба хонандагон ироа доданд.

Ин китоб шомили муқаддима ва чаҳор фасли аслӣ ва охирсухан буда, ба наҳве хулосаи назарияҳои мавҷуд, иттифоқи назарҳо, сӯитафоҳумҳо ва ғайраро дар бадеъи форсӣ фаро гирифтааст. Дар ин китоб кӯшиш шудааст, то тасвире ҷомеъ аз сайри таҳаввули ин илм дар забони форсӣ (тоҷикӣ) аз оғоз то имрӯз ироа шавад ва тамоми саноеъи бадеъи мавҷуд ва шинохташуда дар кутуби форсӣ муаррифӣ шавад.

Устод дар муқаддимаи китоб аз пешинаи ин илм суҳбат мекунад ва китоби Хоҷа Насируддини Тӯсиро, ки “Меъёр-ул-ашъор” ном дорад, яке аз қадимтаринҳо медонад, ки ин илмро “илми маҳосин ва бадоеъи сухан” ё “илми санъат” номидааст. Ӯ дурустии ин нуктаро, ки “мавзуи аслии илми бадеъ дар воқеъ ҳамон саноеъи сухан аст”, бо муҳтавои манобеи дигар, аз қабили осори Муҳаммади Родуёнӣ, Рашиди Ватвот, Шамси Қайси Розӣ, Тоҷулхаловӣ, Шарафуддини Ромӣ, Ҳусейн Воъизи Кошифӣ, Атоуллоҳ Маҳмуди Ҳусайнӣ ва бо ишораҳое, ки эшон дар ин замина доранд, таъйид мекунад.

Сатторзода исбот кардааст, ки муҳимтарин рисолаҳо дар ин замина аз сӯйи порсизабонон навишта шудаанд. Ӯ номи даҳҳо рисолаву соҳибонашро бо арзёбии ҷою мақоми ин китобҳо дар сарсухан ва фусули баъдии китоб овардааст.

Ӯ талош кардааст, ки сайри таҳаввули ҳар яке аз саноеъи адабӣ, истилоҳот ва айбҳои шеърро, ки бадеънигорони гузашта дар рисолаҳояшон баён кардаанд, баррасӣ намоянд. Аз сӯи дигар, бо иттако ба пажӯҳишҳои адабиётшиносон ва дастовардҳои илми кунунӣ назари хешро дар ин замина баён кардааст.

Саҳми Сатторзода дар таълифи китоби дарсӣ

Устод Абдунабӣ Сатторзода, ки даҳсолаҳо ба унвони устоди донишгоҳ ва муҳаққиқи тавонои адабиёти мо фаъолият ва таърихи адабиётро хуб фаро гирифтааст, дар навиштани китобҳои дарсӣ низ ширкат кардааст ва муалифи китоби дарсии “Адабиёти Тоҷик” барои синфи 8 аст. Ҳатто як нигоҳи оддӣ ба китобҳои дарсии адабиёт кофист, то бубинем, ин китоб ба забону баёни расову шево, сохтори ҷолиб ва муҳтавои муҳиме, ки дар бар гирифтааст, кори инсони огоҳ ва дар кори худ савор мебошад.

Устод Сатторзода дар ин китоб донишомӯзонро ба марҳилаҳои инкишофи адабиёти пурбори гузаштаи мо, аз ҷумла бо адабиёти давраҳои пешазисломӣ ошно мекунад ва бо беҳин намунаҳои адабиёти бостонии мо ошно месозанд. Ҳамчунин мо дар ин китоби дарсӣ мебинем, ки устод донишомӯзонро ба адабиёте, ки ниёкони мо ба забони арабӣ сурудаанд, ошно кардааст, ки бисёр муҳим буд. Зеро дар “ду қарни сукут”, ки устоди бузург Абдулҳусайни Зарринкӯб ин давронро чирагии араб бар эрониёнро хондааст, мебинем, ки чандон сукут ҳам набудааст ва ниёкони мо ҳама дарду ранҷи худро ба забони ғосибин баён кардаанд. Адабиёти ба истилоҳ шуубӣ дар ҳамин даврон падид омадааст.

Пас аз ин, устод Сатторзода аз адабиёти тоҷики қарнҳои IX ва X ва вижагиҳои он барои донишомӯзон ҳикоят карда, сипас аз зиндагӣ ва осори бузургтарин шоиру нависандагони мо – аз устод Рӯдакӣ то Низомии Ганҷавӣ ҳикоят мекунад. Китоб бо забони нағзу шево ва бо огоҳии тамом навишта шуда, бетардид донишомӯзро барои мутолиаи таърихи дурахшони адабиёти мо ҳавасманд мекунад.

Устод дар ин китоб зимни дарсгуфторҳои худ бархе аз саноеъи лафзию маънавиро низ шарҳу тафсир карда, бо таҳияи саволу супоришҳо ва луғатномаи марбута донишомӯзонро аз як сӯй барои мустақилона андеша кардан водор ва аз сӯйи дигар барои фаҳми матнҳои классикӣ омода кардааст.

“То ҳол узви академияи илмҳо нест”

Таҳқиқоти дигари илмию адабии ӯ дар риштаҳои адабиётшиносӣ, таърихи адабиёти форсии тоҷикӣ, назарияи шеър, шеършиносӣ, нақди адабӣ, сиёсати хориҷӣ, таърихи дипломатияи миллӣ, фарҳангшиносӣ ва диншиносӣ буда, дар маҷмуаҳои дастаҷамъӣ, маҷалла ва китобҳои мухталиф интишор шудаанд ва ҳар кадом дорои аҳамияти муҳиме дар риштаҳои мавриди таҳқиқ мебошанд.

То кунун беш аз 16 китобу рисола ва беш аз 400 мақолаи устод ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ, инглисӣ, ҷопонӣ, форсӣ, дарӣ, пашту, олмонӣ, ӯзбекӣ, қазоқӣ ва дигар забонҳо дар Душанбе, Маскав, Киев, Теҳрон, Тошканд, Боку, Степанакарт, Берлин, Токио, Лондон, Осло, Стокҳолм, Севул, Деҳлӣ, Қарочӣ, Алмаато, Бишкек, Кобул чоп шудаанд.

Аз ин лиҳоз, мо дар ҳоли ҳозир адабиётшинос ва донишманде дар сатҳи эшон надорем. Устод Сатторзода донишмандест, ки коршиносон дар ҳар гӯшаи дунё эътироф ва ба осораш истинод мекунанд, вале дар чашмони кӯри олимнамоёне, ки масъалаи узвият ба Академияро, мутаассифона, ғасб кардаанду худро олим ҷилва медиҳанд, наменамоянд ва то кунун, ҳатто узви вобаста ё пайвастаи Академии илмҳои Тоҷикистон ҳам нестанд! Албатта ин барои устод чандон муҳим нест, зеро қадри зар заргар бидонад. Лек дар маҳофили мухталиф аз беадолатиҳо дар интихоботи академӣ мегӯянду мешунавем. Кош ҳадди ақал дар миёни ин қишри рӯшанфикрон инсоф ва дар таъйиди воқеъиятҳо иттифоқи назар мебуд.

Китобу маҷмӯаҳои Сатторзода ба ҷуз онҳое, ки дар боло ишора кардем, “Нуқтаи пайванд. Баъзе масъалаҳои инкишофи шеъру нақди адабӣ” (1982), “Нақди адабӣ” (дар ҳамкорӣ бо Абдулқайюми Қавим, Асадулло Ҳабиб ва Латифи Нозимӣ; Кобул, (1987), “Таърихчаи назариёти адабии форсии тоҷикӣ” (2001), “Аристотель и таджикско-персидкая литературная мысль IX-XVвв” (2002), “Кӯҳна ва нав (дар шеър, нақд ва забон” (2004), “Дипломатияи муосири тоҷик” (бо ҳамқаламии академик Талбак Назаров; 2006), “Баёзи адабиёт”,“Дипломатияи порлумонӣ ва сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2000-2010)” (дар ҳамқаламии Муҳаммадато Султонов; 2010), “Дипломусии муосири Тоҷикистон” (дар ҳамқаламии академик Талбак Назаров; Кобул, 2013), 2Аз Рӯдакӣ то Лоиқ” (2013) ва аст, ки аз беҳтарин намунаҳои тадқиқоти илмӣ дар Тоҷикистон буда, гувоҳи саҳми назарраси устод дар пешрафти адабиётшиносӣ, нақди адабӣ ва фарҳангшиносии тоҷик ба ҳисоб мераванд.

Устод Сатторзода дар таҳияи матн ва тарғиби адабиёт низ саҳми босазо доранд, ки намунаи он нашри “Чаҳор китоб” буда, бетардид дар тарбияти ахлоқи ҳамзамононамон нақши муассир хоҳад дошт.

Табиист,ки ин ҷо ҳадафи мо баррасии ҳамаҷонибаи осори устод нест ва ин кор аз ҳавсалаи ин мақола хориҷ аст.

Устод Сатторзода, донишманди дақиқназар ва амин, марди соҳибдилу кӯшо буда, солҳост, ки ба фарҳангу адаби мо ишқ меварзад ва ошиқона пижӯҳиш мекунад. Ватандӯст ва шефтаи фарҳангу забони порсӣ аст. Вале он чи ман аз ӯ беш аз ҳар вижагии дигар ба назарам менамояд, озодагӣ ва наҷобате аст, ки дар чеҳраи ӯ ҳувайдост. Наҷобат, ба қавли доное, омезае аз бузургдилӣ ё ба қавле “дилкалон будан ва чашмпӯшию фурӯтанӣ, парҳез аз рашку ҳасад ва бухлу кинатӯзӣ аст”.

Тоза ба ёди суханони устод Шакурӣ афтодам, ки устод Сатторзодаро хушрафтор ва хушандом меномиданд. Устод Сатторзода инсоне некандеш, неккирдор, некрафтор ва озода буда, вуҷуди муборакаш аз наҷобати ботин асар дорад ва ҳам зебо ва ҳам зебописанд аст. Ва ин зебоию ворастагию озодагӣ буд, ки эшонро ба сӯи ин сифот мекашад ва рафтори эшонро шакл мебахшад.

Дар рафтори устод хубӣ ва зебойӣ ба ҳам пайванди ногусастанӣ дорад. Тавозуъ, қаноат ва ҳамон ризо ва истиғно, ки Саъдӣ фазилати онҳоро баршумурда буд, ман дар вуҷуди устод Сатторзода мебинам.

На ин ки ӯ аз хоҳишҳои нафсонӣ холӣ бошад. Ҳаргиз чунин нест! Агар чунин буд, барои ман ҷолиб набуд. Баръакс, устод Сатторзода марди солим ва табиӣ ҳастанд ва аз ҳама хоҳишҳои инсонӣ баҳраманданд. Дар паси чеҳраи ором ва лабханди зебои эшон пӯёӣ, ҷунбиш ва завқи нишот хуфтааст ва дар чашмони андешамандашон барқи зиндагӣ медурахшад.

Албатта, устод ҷойгоҳи воқеъии хешро медонанд, гоҳо аз муҳити илмию адабӣ дилгир мешаванд ва медонанд,ки дар ин гирудор ватан муқассир нест, афроди бесавод ва каммояе, ки муассисоти илмию омӯзиширо ғасб карда, вале корро намедонанд,муқассир ҳастанд.

Хислати муҳиме, ки ман дар устод Сатторзода мушоҳида кардам ва эшонро дар чашми ман гиромитар мекард, шавқи эшон ба омӯхтан буд. Аз даврони кӯдакиам, ки бо падарам барои дидорбинӣ ба хонаи падариашон мерафтам, медидам, ки китоб мехонданд ва менавиштанд. Дар шаҳрҳои мухталиф, ки бо ҳам будем, ҳамеша медидам, ки суроғи китобе мекарданду аз пайи мутолиа буданд.

Устод 11 сол пеш бо дархости ин шогирд узвияти ҳайати таҳририяи маҷаллаи илмии “Эроннома”-ро пазируфтанд ва бо лутфу бузургворӣ мақолотеро барои маҷалла навиштанд, ки мавриди алоқамандии мутахассисон буд. Ӯ бидуни таъоруф инсони бузургвор ва мутавозеъ ва омода барои баровардани ҳоҷати аҳли илму адаб аз ҳар табақа ва қишри ҷомеа аст. Бархӯрди эшон дар ин замина барои шогирдон ва ҳампешаҳояшон пӯшида нест. Он чиро ки медонанд, бо самимияту садоқат ба дигарон интиқол мекунанд. Дар вуҷуди устод Сатторзода камтарин асаре аз сохтагӣ ва баландпарвозии бархе аз аҳли илму адаб дида намешавад. Гузашта аз ин, устод намунаи олии як тоҷики фарзона ва меҳандӯст аст, ки ватан ва фарҳангу тамаддуни дерини ин сарзаминро гиромӣ медорад, онро пажӯҳиш ва ба дигарон муаррифӣ мекунад.

Як сабақи муҳимаш ин аст, ки ҳамеша аҳли илму адабро муҳтарам мешуморад ва ҳурмати пешкисватонро нигаҳ медоранд. Ин нуктаро на танҳо дар муносибати эшон бо афроди алоҳида мушоҳида кардаам, балки дар навиштаҳои эшон низ ошкор аст.

Мақолаҳои сершумори эшон дар бораи устодони бузурге чун Абдулғанӣ Мирзоев, Шарифҷон Ҳусейнзода, Муҳаммадҷон Шакурӣ, Лутфуллоҳ Бузургзода, ишораҳои эшон дар бораи устодон Бертелс, Брагинский, Александр Болдирев, М.Н Усмонов ё дар бораи устодони беназир Садриддин Айнӣ, Абулқосим Лоҳутӣ, Мирзо Турсунзода, Боқӣ Раҳимзода, Муъмин Қаноъат, устод Лоиқ Шералӣ ва ғайра гувоҳи эҳтиром ва вафодории эшон ба воқеъиятҳо ва ойинҳои миллии мост.

Ахлоқи ниёкони мо чунин будааст, ки ҳар касе, ки пеш аз онҳо хидмате карда бошад, амонатдорӣ мекарданд ва ба хадамоти эшон арҷ мегузоштанд. Чунончи ин корро Фирдавсӣ дар ҳаққи Дақиқии ҷавонмарг анҷом дод.

Боре дар маҳфили дӯстон гуфтам:

“Медонед, чаро устод Абдунабӣ аз дигарон тафовут доранд?! Он кас ҳеч гоҳ ва дар ҳеч ҳолат аз пушти касе ғайбату бадгӯйӣ намекунанд, худро аз дигарон ҷудо намедонанд, ҳасодат надоранд, ҷойгоҳи худро медонанд ва худро мешиносанд. Ман касонеро медонам, ки устод Сатторзода борҳо барояш дасти ёрӣ дароз кардаанд ва ҳимояташ мекарданд, вале рӯзи ҳодиса он нафар аз рӯи ҳасодат ва тамаъ аз эшон бадгӯйӣ кард ва ин дар рӯзҳое, ки бо туҳмат ва кинатӯзӣ ва бадгӯйӣ ҳар нобиғаеро имкон дошт, бикушанд. Хушбахтона, касеро фармуданд, Абдунабӣ Сатторзодаро нобуд бикунад, аз шогирдони устод буд, ки баробари дидан шинохт ва тезҳушӣ кард ва ба ҷойи куштан барои наҷоти устод кӯшид. Устод номардиҳоро таҳаммул мекарданд ва ба истилоҳ ба рӯи худ намеоварданд, гарчи ба яқин дар дарунашон ғавғое барпо мешуд, мисли ҳамон ҳодисае, ки дифоъи докториашон бо ширкати бузургтарин мутахассисон дар сатҳи олӣ баргузор шуд ва ҳеч касе гумон намекард, ки мушкиле пеш ояд, боз ҳам яке аз нотавонбинон, аз ҳамкоронашон, ки ҳар рӯз бо ҳам салому алек мекарданд, бе он ки поённомаи устодро хонда бошад, ба унвони болотарин мақоми расмие, ки унвонҳои илмиро таъйид мекунад, номаи палидонае навишта, ҳарфҳои авомфиребонае рақам карда, гуфта буд, чун эшон забони юнонии бостонро намедонанд, набояд унвони илмиро сазовор шаванд…”

Албатта, сухан гуфтан аз зиндагию осори устод Сатторзода барои ман гуворост, вале ҳоло иктифо мекунам ва барои эшон саломатии бардавом мехоҳам ва орзу мекунам, ки ин нерӯи худододи ҷавониро боз солҳо ҳифз бикунад ва дар навиштаҳои баъдиаш низ мо ин тару тозагию ҷавониро эҳсос кунем. Ман танҳо мехостам дар остонаи ҳаштодсолагии устод чанде таҳти таъсиру ёдҳои ин марди накӯном ва нотакрор бошам.

Мавод бо ихтисор нашр шуд.

Дар Telegram, Facebook ва Instagram бо мо бимонед.

Имсол дар Тоҷикистон Наврӯз 20-уми март, соати 19:45:53 ба вақти Душанбе фаро мерасад. Дар ин бора Анвар Бӯризода, директори Институти астрофизикаи Академияи илмҳо хабар дода, гуфт, ки дар таърихи мо номи ин ҳодисаро “таҳвили сол” меномиданд.

“Маҳз дар ҳамин лаҳза маркази қурси Офтоб дар ҳаракати зоҳирии худ аз нимкураи ҷанубии осмон ба нимкураи шимолӣ мегузарад ва нуқтаи буриши масири Офтоб (эклиптика, доират-у-лбуруҷ) ва хати истивои осмон (экватор)-ро нуқтаи эътидоли баҳорӣ меноманд”, – изҳор дошт ӯ.

Бӯризода бо пешниҳоди акси поин ба "Азия-Плюс" гуфт, ки он “тавассути барномаи Stellarium сохта ва дар он мавқеи Офтоб ба ҳолати лаҳзаи фарорасии Наврӯз нишон дода шудааст. Дар акс дида мешавад, ки Офтоб дар нуқтаи эътидол ва нуқтаи буриши хати истивои осмон ва доират-у-лбуруҷ қарор дорад”.

Ҳоло дар кишвар моҳи Рамазон идома дорад, ки то 20-уми март давом мекунад. Маъмулан баъди тамом шудани ин моҳ, Иди Рамазон ҷашн гирифта мешавад, ки имсол ба 21-уми март рост меояд.  

Бояд гуфт, соли 2025 дар Тоҷикистон Наврӯз 20-уми март, соати 14:01:25 бо вақти Душанбе фаро расида буд.

Наврӯз яке аз ҷашнҳои қадимаи халқи тоҷик буда, ҳамасола дар Тоҷикистон ва кишварҳои зиёди дигар, аз ҷумла Эрон, давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Қафқоз ба таври густурда таҷлил мешавад. Ба ифтихори он дар ҳама шаҳру навоҳии Тоҷикистон бо иштироки сокинону мансабдорон чарабиниҳои фарҳангиву варзишӣ баргузор мешавад.

Бо вуҷуди он ки Наврӯз ҳар сол дар вақтҳои гуногун-асосан аз 19 то 21-уми март фаро мерасад, он дар кишвар расман рӯзи 21-уми март ҷашн гирифта мешавад ва таҷлили он чандин рӯз давом мекунад. 

Бодя гуфт, ки Наврӯз илмитарин, дақиқтарин ва мардумитарин ҷашни мардуми тоҷик , ки аз замони пайдоиш то кунун дар қолаби ҳеч идеологияе, аз ҷумла ғояҳои диниву сиёсӣ нагунҷид. Ин ҷашни навшавии ҳаёти табиӣ аз рӯйи гардиши нуҷумӣ аст ва баёнгари он аст, ки ниёгони мо аз оғози таърих мардумони мутамаддин ва илмдоре буданд, ки илмитарин ҷашни дунёро асос гузоштанд.

Ҷашни наврӯз анъанаву русуми худро дошта, мувофиқи ривоятҳо таърихи аз се то шашҳазорсола дорад. Он нахустин рӯзи солшумории офтобӣ, ҷашни сари сол ва Соли нави мардуми эронитабор аст. Дар қадим он дар рӯзи якуми Фарвардинмоҳ, ки ба 20-21 март мувофиқ меояд, таҷлил мегардид. Худи Наврӯз баробарии шабу рӯзи баҳорӣ буда, ифодагари оғози баҳор ва кишту кор аст.

Ин ҷашн ба Мероси фарҳангии ғайримоддии башарияти ЮНЕСКО дохил шудааст. Дар моҳи феврали соли 2010, бо ташаббуси Тоҷикистон, иҷлосияи 64-уми Маҷмаи Умумии СММ 21-уми мартро Рӯзи байналмилалии Наврӯз эълон кард.

Наврӯз кай ва чӣ гуна пайдо шуд ва чӣ тавр то имрӯз миёни мардум зинда мондааст, дар ин маводи мо бинед: Наврӯз кай ва чӣ гуна пайдо шудааст?

Дар Telegram, Facebook ва Instagram бо мо бимонед.