ЯК РӮЗИ ТАЪРИХ

Имрӯз дар Тоҷикистон Рӯзи кормандони хадамоти гумрук таҷлил мегардад. Ин рӯз ба таъсиси мақомоти гумруки кишвар иртибот дорад, ки 22-уми январи соли 1993 бо қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи гумрук” расман оғоз ёфт.

Мақомоти гумрук яке аз сохторҳои муҳими давлатӣ буда, масъули назорат ва танзими ҳаракати молу маҳсулот аз сарҳадоти кишвар мебошанд. Онҳо ба таъмини амнияти иқтисодӣ, пешгирии қонуншиканиҳо, аз ҷумла қочоқи молу маҳсулот масъуланд.

Соли 1960 – Пойгоҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар Помир ташкил шуд.

Соли 1992 – Бо дархости Тоҷикистон дар  Минск роҳбарони кишварҳои ИДМ қарор қабул карданд, ки ба Тоҷикистон Қувваҳои якҷояи сулҳоварро фиристанд.

Соли 1993 – Дар Панҷакент навбати аввали корхонаи тиллокании "Тоҷикистон" ба фаъолият оғоз намуд.

Соли 2010 – Дар Душанбе ҳукми гурӯҳи салафиҳо ва роҳбари онҳо Сироҷиддин Абдураҳмонов эълон гардид. Ӯ ба 7 сол зиндон маҳкум шуд. Ӯ дар асоси қонуни авф соли 2013 аз зиндон озод ва дубора соли 2021 барои  "ташкили фаъолияти созмони ифротгароӣ гунаҳкор донистанд" 5,5 сол аз озодӣ маҳрум шуд. 

Соли 2010 – Шӯрои васоити ахбори оммаи Тоҷикистон таъсис ёфт.

Соли 2011 – Дар Хуҷанд аз ду амали террористӣ пешгирӣ шуд, ки яке дар назди бинои Раёсати ВКД ва дигаре дар назди Раёсати Кумитаи амнияти миллӣ дар вилояти Суғд ба нақша гирифта шуда буд.

Соли 2021 – Бинои нави Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ифтитоҳ гардид.

ШАХСИЯТҲО

Соли 1966 – Зодрӯзи Ҳотами Ҳомид, рӯзноманигори тоҷик.

Ҳотами Ҳамид дар риштаи рӯзноманигорӣ солҳо фаъолият карда, муддате хабарнигори “Чархи гардун” ва ҳамзамон солҳои 2000-2004 сармуҳаррири ҳафтаномаи хусусии “Анӯшервон” буд. Ӯ муаллифи чор маҷмӯъа – “Марди нексиришт”, “Набардозмуда”, “Дасти одам – гул”, “Барги андеша” ва маҷмӯъаи ашъори бачагонаи “Гули зардолу” аст.

Ҳотами Ҳомид дар факултети филологияи тоҷик (бахши журналистика)-и Университети давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин (ДМТ) таҳсил намуда, аз ҳамон замон дар матбуот ба фаъолият оғоз кардааст.

Ӯ муддате мудири шуъбаи илм, варзиш ва техникаи рӯзномаи “Пионери Тоҷикистон” (ҳоло “Анбоз”) буд. Солҳои 1990–1994 ба ҳайси омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷик ва матни классикӣ дар мактабю дарс дода, солҳои 1995–1996 ровии барномаҳои дохилии Радиои Тоҷикистон буд. Ҳоло корманди "Омӯзгор" аст.

Соли 2015 – Шамсӣ Низомов, коргардони санъати операи тоҷик дар синни 77-солагӣ даргузашт.

Шамсӣ Низомов яке аз заминагузорони санъати опреаи тоҷик аст. Ӯ солҳо дар театрҳои Тоҷикистон ба унвони саркоргардон, коргардон ва овозхон фаъолият бурдааст. Ӯ зиёда аз 100 операи оҳангсозони тоҷик ва классикони ҷаҳонро рӯйи саҳна овардааст. Аз ҷумла, “Афсонаи Шерак”, “Лаънаткардаи халқ”, “Бозгашт”, “Рӯдакӣ”, “Ғуломон»-и Зиёдулло Шаҳидӣ, “Евгений Онегин” аз ин қабиланд.

Ӯ аз соли 1970 саркоргардони Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ ва аз соли 1977 омӯзгори санъати операи Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода ва Консерваторияи миллии Тоҷикистон буд.

Шамсӣ Низомов 22-юми январи соли 2015 дар синни 77 аз олам чашм баст.

Соли 2020 – Субҳон Кошонов, раиси кумитаи иҷроияи Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон “Пайванд” дар синни 66-солагӣ аз олам чашм баст.

Субҳон Кошонов солҳо мушовири президент оид ба сиёсати кадрҳо ва баъдан мушовири калони президент оид ба рушди иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеа буда, чанд муддат сардабирии “Ҷумҳурият” – нашрияи расмии ҳукумати Тоҷикистонро ба ӯҳда дошт ва аз моҳи феврали соли 2014 то лаҳзаи марг – соли 2020 раиси иҷроияи ҷамъияти “Пайванд” шуд.

Номбурда аз ҷумлаи онҳое буд, ки фалсафа, сиёсатшиносӣ, рӯзноманигорӣ ва кори ҷамъиятиро ба ҳам пайванд медод.

Аз моҳи феврали соли 2014 то охири умр ӯ раҳбарии Кумитаи иҷроияи Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон “Пайванд”-ро ба уҳда дошт. Дар ин мақом Субҳон Кошонов барои тақвияти робитаҳои фарҳангӣ, забонӣ ва маънавии тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон талошҳои назаррас анҷом дод.

Ӯ муаллифи чандин рисола ва мақолаҳои илмӣ ва оммавӣ буда, бештар ба масоили ташаккули зиёиёни тоҷик, муносибатҳои байни миллатҳо, тарбияи иҷтимоии ҷавонон таваҷҷуҳ кардааст.

Субҳон Кошонов рӯзи 22-уми январи соли 2020 аз олам чашм пӯшид.

САНАҲОИ МУҲИМИ ҶАҲОНӢ

Имрӯз, рӯзи пайдоиши попкорн (ҷуворимакка) аст.

Ҳанӯз дар ибтидои асри XVI аҳолии бумии Мексика попкорнро на танҳо ҳамчун ғизо, балки барои ороиши мӯй ва ҳамчун гарданбанд низ истифода мебурданд. Аврупоиҳо танҳо соли 1630 дар бораи попкорн огоҳӣ пайдо карданд: 22 январ, мустамликадорони англис дар Амрикои Ҷанубӣ аз сардори қабилаи Кводекуа халтаи попкорн ҳадя гирифтанд. Танҳо ду аср баъд Чарли Крейтон мошини “Поппер”-ро барои пухтани попкорн ихтироъ кард.

Соли 1904 Аркадий Ҳайдар, нависанда, муаллифи асарҳои бачагона ва филмноманависи рус таваллуд шудааст. Ӯ асосан барои кӯдакон ва наврасон асарҳои таълиф кардааст. Аз ҷумла, асарҳои машҳури ӯ, ба мисли “Тимур ва дастаи ӯ” ва “Чук ва Гек” арзишҳои дӯстӣ ва адолатро тараннум мекунанд.

ВАЗЪИ ҲАВО*

Дар вилояти Суғд – Ҳавои абрнок, барф борида, дар баъзе ноҳияҳо шиддат мегирад. Дар ноҳияҳои алоҳида тормеғ мефарояд. Ҳарорат: дар водиҳо рӯзона 0-5º сард, дар ноҳияҳои кӯҳӣ рӯзона 2-7º сард, дар водиҳо шабона 2-7º сард, дар ноҳияҳои кӯҳӣ шабона 14-19º сард.

Дар вилояти Хатлон – Ҳавои абрнок, борон ва барф борида, рӯзона дар баъзе ноҳияҳо шиддат гирифта, тормеғ мефарояд. Ҳарорат: дар водиҳо рӯзона 0-5º сард, дар  доманакӯҳҳо рӯзона 1-6º сард, дар водиҳо шабона 7-12º сард, дар ноҳияҳои доманакӯҳӣ шабона 8-13º сард.

Дар шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ – Ҳавои абрнок пешгӯӣ шуда, борон ба барф табдил меёбад ва дар баъзе ноҳияҳо шиддат гирифта, дар ноҳияҳои алоҳида тормеғ мефарояд. Ҳарорат: дар водиҳо рӯзона 0-5º сард, дар ноҳияҳои кӯҳӣ рӯзона 0-5º сард, дар водиҳо шабона 8-13º сард, дар ноҳияҳои кӯҳӣ шабона 8-13º сард, дар баъзе ноҳияҳо то 18-20º сард.

Дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон – Ҳавои абрнок пешгӯӣ шуда, дар ғарби вилоят борон ва барф борида, дар шарқи вилоят асосан бебориш (0,0-0,5мм) дар назар аст ва дар баъзе минтақаҳо тӯфони барфӣ пешгӯӣ мешавад. Ҳарорат: дар ғарби вилоят рӯзона -2+3º, дар шарқи вилоят рӯзона 7-12º сард, дар ғарби вилоят шабона 13-18 º сард, дар баъзе ноҳияҳо то 6-8 º сард, дар шарқи вилоят шабона аз 23-28º сард то 12-17º сард.

Дар шаҳри Душанбе – Ҳавои  абрнок, борон ва барф борида, рӯзона шиддат гирифта, тормеғ мефарояд.. Ҳарорат: рӯзона 1-3º сард, шабона 8-10º сард.

Дар шаҳри Хуҷанд – Ҳавои абрнок, рӯзона барф борида, тормеғ мефарояд. Ҳарорат: рӯзона 0-2º сард, шабона 5-7º сард.

Дар шаҳри Бохтар – Ҳавои абрнок пешгӯӣ шуда, борон ва барф меборад ва рӯзона шиддат гирифта, тормеғ мефарояд. Ҳарорат: рӯзона 1-3º сард, шабона 7-9º сард.

Дар шаҳри Хоруғ – Ҳавои абрнок пешгӯӣ шуда, баъзан барф меборад. Ҳарорат: рӯзона 1+3º гарм, шабона 13-15º сард.

*Ҳарорати шабонаи ҳаво шаби 22 ба 23-юми январ ба ҳисоб гирифта шудааст.

Дар Telegram, Facebook, Instagram, OK ва ВК бо мо бимонед.

Тағйирёбии иқлим ва бар асари он обшавии пиряхҳои табиӣ, ки манбаи муҳими оби тоза мебошанд, мутахассисонро ба ҳифзи онҳо ва ҷустуҷӯи роҳҳои захираи об водор кардааст. Яке аз ин роҳҳо пиряхҳои сунъӣ аст.

Эмомалӣ Раҳмон, раисҷумҳури Тоҷикистон зимни суханронӣ дар мубоҳисаҳои иҷлоси 80-уми Маҷмаи умумии Созмони милали муттаҳид дар поёни соли 2025 зикр кард, ки “то имрӯз аз 14 ҳазор пиряхи Тоҷикистон, ки яке аз сарчашмаҳои асосии оби ошомиданӣ дар минтақа мебошад, зиёда аз як ҳазору сесад адади он  пурра об шудааст ва суръати обшавии пиряхҳои мо дар ҳоли афзоиш қарор дорад”.

Ба қавли коршиносон, обшавии пиряхҳо дар баробари эҷоди мушкили дастрасӣ ба оби тоза, ҳамчунин ба устувории низоми муҳити зист низ таҳдид ва хатари селу обхезиро зиёд мекунад.

Мутахассисон яке аз роҳҳои ҳалли нисбии ин мушкилро дар ташкили пиряхҳои сунъӣ мебинанд. Бо ин роҳ натанҳо оби тозаро метавон захира кард, балки боғдорӣ ва азхудкунии заминҳои навро рушд дод. Аммо суол ин аст, ки оё пиряхҳои сунъӣ метавонанд василае барои коҳиши обшавии пиряхҳои табиӣ бошанд? Тоҷикистон дар ин самт чӣ корҳоро метавонад анҷом диҳад?

Пиряхи сунъӣ чист?

Пиряхи сунъӣ  – иншооти гидротехникӣ барои захира кардани оби барфу яхҳои обшуда аст. Оби захирашуда ба таври назоратшаванда дар давраҳое камобӣ – охири баҳор ё аввали тобистон истифода мешавад. Ба таври содда, об вақте зиёд аст захира ва вақте кам аст, аз он захира истифода мешавад.

Пиряхи сунъӣ барои ташаккули пиряхҳои бисёрсолаи табиӣ сохта намешавад. Он имкони захираи об барои истифода давоми як-ду моҳро фароҳам меорад ва асосан барои кишоварзӣ истифода мешавад. Он имкон медиҳад, ки аз обхезиҳои бармаҳал пешгирӣ ва дар оғози мавсими кишт, зироат саривақт обёрӣ шавад.

Афзалияти пиряхи сунъӣ, ин хароҷоти кам барои сохтмон ва адами хароҷот барои истифода аз он аст. Ба хисоби миёнаи мутахассисони Созмони озуқаворӣ ва кишоварзии СММ, барои офаридани як пиряхи сунъӣ 6 ҳазор доллари амрикоӣ сарф мешавад ва барои муддати дароз метавон аз он истифода кард.

Пиряхи сунъӣ барои истифода дар хоҷагидорӣ чанд афзалият медиҳад:

– афзоиши ҳосилнокӣ ва беҳтар шудани амнияти озуқаворӣ;

– коҳиши муҳоҷират;

– тақвияти фаъолияти ҷамоатҳо дар идоракунии захираҳои об.

Бояд гуфт, офариниши пиряхи сунъӣ собиқаи пешин дорад. Дар шакли муосир бошад, дар нимаи дуюми асри XX рушд ёфт ва дар минтақаҳои баландкӯҳ, масалан дар Ҳиндустон аз ин фановарӣ истифода мешавад.

Таҷриба дар Қирғизистон

Дар кишварҳои Осиёи Марказӣ ҳам таҷрибаи ташкили пиряхи сунъӣ чун роҳи мутобиқшавӣ ба норасоии об ва коҳиши пиряхҳои табиӣ истифода мешавад.

Қирғизистонро метавон аз пешсафони татбиқи ин таҷриба номид. Зимни як сафари корӣ, мо аз пиряхҳои сунъии ин кишвар дидан ва бо мутахассисони Созмони озуқаворӣ ва кишоварзии СММ дар он ҷо сӯҳбат кардем.

Тибқи иттилои аз ин ниҳод, дар Қирғизистон ҳудуди 30 пиряхи сунъӣ сохта шудааст. Аз ҷумла, солҳои 2024–2025 дар вилояти Ботканд 7 пиряхи сунъӣ сохта шудааст. Ин пиряхҳо на танҳо ба беҳтар шудани вазъи кишоварзӣ дар шароити тағйирёбии иқлим кумак мекунанд, ҳамчунин ба макони ҳамкорӣ ва роҳандозии ташаббусҳо дар самти ҳифзи муҳити зист табдил ёфтаанд.

“Дар раванди офаридани пирях ба хулосае омадем, ки роҳнамои муҳандисӣ барои оянда таҳия кунем. Он бояд асосҳои тарҳрезӣ, ҳисобҳои гидравликӣ ва тавсияҳои амалӣ-техникиро дарбар гирад, то пиряхи сунъӣ самаранок истифода шавад”, – мегӯяд коршиносони ин ниҳод.

Бо таваҷҷуҳ ба таҷрибаи ҳосилшуда ва барои баланд бардоштани самаранокии истифодаи пиряхҳои сунъӣ дар Қирғизистон, коршиносони ин созмон пешниҳод карданд, ки дар поёни пиряхҳои сунъӣ обанбори хурд сохта ба он қубур насб карда, тавассути он обро бевосита ба заминҳои хоҷагиҳои деҳқонӣ баранд. Баъдан аз он об тариқи усули обёрии қатрагӣ барои кишт ё ҳамчун манбаи об барои чорводорӣ истифода кунанд.

“Дар фасли баҳору тобистон оби аз пиряхи сунъӣ ҷоришуда дар обанбор ҷамъ ва дар вақти зарурӣ аз он истифода мешавад. Дар зимистон бошад, ба ташаккули пиряхи сунъӣ мусоидат мекунад”, – зикр карданд мутахассисони ин созмон.

Оё дар Тоҷикистон офаридани пиряхи сунъӣ имкон дорад?

“Аз ҷиҳати техникӣ – бале, дар баъзе ҷойҳои Тоҷикистон ҳатто осонтар аз Қирғизистон аст. Танҳо хоҳиш, ҳисоби дақиқ ва сабру истифодаи самараноки он лозим аст”, – мегӯяд мутахассиси ин созмон.

Абдулҳамид Қаюмов, корманди илмии Маркази омӯзиши пиряхҳо дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳам ба ин назар аст, ки дар кишвари мо имкон ва шарои муносиби офариниши пиряхҳои сунъӣ ҳаст, ҳатто беҳтар аз дигар кишварҳо, аммо он баъди омӯзиши пурра, бо назардошти иқлими минтақа офарида ва самараноку дуруст мудирият шавад.

“Дар болооби рӯдҳои Сурхоб, Хингоб ё Зарафшон, ки дар баландиҳои беш аз 3 ҳазор метр аз сатҳи баҳранд ва онҷо ҳаво қариб ҳамеша сард аст, офаридани пиряхҳои сунъи бисёр қулай аст. Аммо он бояд пас аз омӯзиш ва коркарди пурра офарида шавад ва имкони мудирияти он фароҳам бошад. Чун дар Тоҷикистон ҳаво зуд тағйир меёбад. Сокинон, фикр мекунам, пурра аз ин истиқбол мекунанд”, – мегӯяд Абдулҳамид Қаюмов.

Ӯ таъкид мекунад, ки ғаяи офаридани пиряхи сунъӣ дар Тоҷикистон нав нест ва мутахассисони тоҷик дар ин бора андеша мекунанд. Аммо кай аввалин пиряхи сунъӣ дар Тоҷикистон офарида мешавад, маълум нест.

Оё пиряхи сунъӣ метавонанд барои ҳифзи пиряхҳои табиӣ кумак кунанд?

Мутахссисон ба ин андешаанд, ки пиряхи сунъӣ шояд барои коҳиши обшавии пиряхҳои табиӣ мусоидат кунанд, аммо ба таври фарогир наметавонад ин равандро боздорад. Он бештар барои захираи об ва истифодаи мақсадноки он равона карда мешавад.

Аз ҷумла, мутахассисони Созмони озуқаворӣ ва кишоварзии СММ мегӯянд, “ҳадафи асосии офариниши пиряхҳои сунъӣ боздоштани раванди глобалии обшавии пиряхҳои табиӣ  нест, балки ҷамъоварии об ва истифодаи самараноки он аст. Онҳо ба таври куллӣ наметавонад пеши роҳи обшавии пиряхҳои табииро гиранд, аммо ҳамчун як роҳи кӯчаки ҳал ва мусоидаткунанда хидмат мекунанд”.

“Ин як васила барои мутобиқ шудан ба тағйирёбии иқлим аст”, – мегӯянд онҳо.

Абдулҳамид Қаюмов ҳам зикр мекунад, ки андешаи “офаридани пиряхи сунъӣ пеши роҳи обшавии пиряхҳои табииро мегирад” ғалат аст.

“Ҳифзи пиряхҳои табиӣ корҳои бузургмиқёсро талаб мекунад, масалан дарахтнишонӣ ё коҳиши партоби газҳои гулхонаӣ. Масалан, дар Суис таҷрибаи пӯшонидани рӯйи пиряхо ҳаст, аммо дар Тоҷикистон намешавад аз он истифода кард. Мо бештар аз дарахтнишонӣ истифода мекунем, ки дар шарои Тоҷикистон самараноктар аст”, – гуфт Қаюмов.

Муҳимтар аз ин, ба қавли ӯ, бо ташаббуси Тоҷикистон, ҳоло таваҷҷуҳ ба омӯзишу ҳифзи пиряхҳо дар сатҳи ҷаҳон афзудааст ва ҷомеа дарк кардааст, ки ин кор то куҷо муҳим аст. Бар илова, бархӯрди илмӣ ба ин масъала низ ҷиддӣ шудааст ва ин ҳама дар дарозмуддат натиҷаовар хоҳад буд.

Дар Telegram, Facebook ва Instagram бо мо бимонед.

Муҳаққиқи заҳматкаш, муҳофизи адабиёту фарҳанги миллӣ, мухолифи таҳрифи таърих ва туркгароӣ, муаллифи раддияҳои дандоншикан ва тоҷикпараст – нуктаҳое, ки дар маҳфили ёдбуди Валӣ Самад иброз шуд.

Рӯзи 20-уми январ дар Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон ба муносибати 90-солагии ин адабиётшинос ва пажӯҳишгари номдори тоҷик маҳфили адабӣ баргузор шуд. Дар ин маҳфил адибону адабиётшиносони шинохта, муҳаққиқону мунаққидон ва рӯзноманигорон ширкат карда, аз корнома ва пажӯҳишҳои мондагори ӯ ёд оварданд.

Ёди посухҳои дандоншикани Валӣ Самад

Толиби Луқмон, муовини аввали раиси Иттифоқи нависандагон маҳфилро оғоз карда, аз ҳасби ҳол ва корномаи Валӣ Самад ёд овард. Ӯ ба вижа аз “посухҳои дандоншикан ва пурҷӯшу хурӯш”-и мавсуф ба нависандагоне, ки воқеиятро таҳриф мекарданд ёдоварӣ карда, аз ҷумла гуфт, Валӣ Самад посухи бисёр қотеъона ва дандоншикан ба романи нависандаи рус Людмила Салдатзе дода буданд.

Ӯ афзуд, вақте ки Салдатзе ба Душанбе омада буд, романе дар бораи Ибни Сино навишт, ки дар он Ибни Синоро фарзанди тоҷик муаррифӣ мекард. Вале вақте ба Тошканд рафт, ин фикраш тағйир ёфт ва Ибни Синоро ба ӯзбекон нисбат дод. Устод Валӣ Самад, ки шӯхтабъ буданд, он вақт гуфтанд: “Аҷаб, дар Тошканд хуб меҳмондорӣ карданд…”.

“Дар он посух устод фактҳоро думболагирӣ карда, таҳлил карда, ҳамчун нури тасдиқ истифода кардаву посухи дандоншикану қотеъона доданд, ки албатта, ҳунар аст. Ва устод Валӣ Самад дар навиштани ҳамин гуна посухҳо ва ҳамин гуна мақолаҳо дасти тамом доштанд”, – иброз дошт Луқмон.

Муборизи таърихи тоҷикон​​​​​​​

Субҳон Аъзамзод, адабиётшинос ва муҳаққиқи рӯзгори Валӣ Самад дар идомаи маҳфил аз тоҷикпарастӣ ва ормонҳои миллии ӯ ҳарф зада, таъкид кард, ки “мақолаҳои тезу тунду обдоре дар ҳамин заминаҳо менавиштанд”.

“Мақолаи “Биё то зи бедод гӯем дод” аз ёдмонтарин навиштаҳои Валӣ Самад аст. Мақолаи дигари тезу тунде дар бораи достони пайкараи Фирдавсӣ навишта буданд. Устод пайваста дар баробари таҳқиқоту кашфиётҳои илмиашон ба масъалаҳои умда ва масъалаҳои дардангези халқи тоҷик диққат медоданд”, – гуфт Аъзамзод.

Ба қавли ин муҳаққиқ, Валӣ Самад мухолифи ашадии истифода бурдани калимоти туркиву арабӣ буд, ҳатто ном ё пайвандномҳои туркиву арабии инсонҳоро тоҷикӣ мекард: аз ҷумла, Тӯрақул Зеҳниро Тӯраҷон Зеҳнӣ ва Субҳон Аъзамзодро Субҳон Яздонӣ мегуфту менавишт.

Сатторзода аз хушгӯиҳои дӯсташ ёд кард​​​​​​​

Профессор Абдунабӣ Сатторзода, адабиётшиноси маъруф дар мавриди корҳои илмии Валӣ Самад мухтасар ёд карда, гуфт, “донишманди хеле заҳматкаш ва ҷӯянда буданд”.

Ӯ афзуд, “дар масъалаҳои ҳифзи забони тоҷикӣ, таърихи миллати тоҷик ва арзишҳои миллӣ ҳамеша садои баланди худро доштанд. Дар вокуниш ба мақолаҳое, ки таъриху фарҳанги тоҷиконро нодуруст инъикос мекарданд, хеле ҷиддӣ ва бо далелҳои қотеъ ҷавоб мегардонданд. Он кас дар ҳақиқат як ватандӯст ва фидоии илм буданд”.

“Агар ягон кас дар кадом гӯшаи дунё Низомӣ ё Синоро турк мегуфт, Валиҷон тамоми Сомонгирд (манзур Душанбе)-ро ба пой мехезонданд, ҳам худашон посухи дандоншикан медоданд ва ҳам моро ба навиштани ҷавобия водор мекарданд”, – иброз дошт профессор Сатторзода.

Ӯ аз изҳори муфассал худдорӣ карда, бештар дар мавриди услуби навишт ва хушгӯҳои дӯсти фақидаш ҳарф зад ва аз мактубҳои навиштааш хотиррасон кард.

Ба қавли Сатторзода, Валӣ Самад мухолифи ҷойноми “Душанбе” буд ва ҳамеша дар мақолаву мактубҳояш пойтахтро “Сомонгирд” мегуфт. Ҳар гоҳ занг мезад, чун одат чунин мегуфт: “як хабари хуш ва як хабари бад дорам: аз кадомаш сар кунам?”. Ва агар шабе ба табъи дил ба таҳқиқ мепардохт – он шабро “Шаби шакуриёна” меномид – яъне, мисли Муҳаммадҷон Шакурӣ таҳқиқ кардааст.

Абдунабӣ Сатторзода таъкид кард, ки Валӣ Самад яке аз чеҳраҳои намоёни илму адаб дар нимаи дуюми асри ХХ ва аввали асри ХХI ба шумор мерафт.

“Маҳсули эҷодаш болотар аз унвони илмист”​​​​​​​

Академик Муҳаммадюсуф Имомзода, олими шинохтаи тоҷик гуфт, агарчи унвони Валӣ Самад номзадӣ асту бас, вале маҳсули эҷодаш аз кори докторӣ ҳам болотар меистад.

Имомзода гуфт, “устод Валӣ Самад худ мисли ҳамон мусофири қиссааш буд, ки то охирин нафас бо заррабини хирад ва сабри таҳаммулпазир дар ҷустуҷӯи нуктаҳои иштибоҳ ва ваҳдати маънавӣ мегашт”.

“Таъсиси Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз, ин орзуву ормонҳои Валӣ Самад буд, ки даҳсолаҳо ва шояд қарнҳо орзу мекард”, – илова кард Имомзода.

Ба таъкиди ӯ, “меросу ёдгориҳои Валӣ Самад на танҳо як манбаи илмӣ, балки дарсест аз эҳтиром ба фарҳанги хеш ва арҷгузорӣ ба дастовардҳои башарият, ки дар он ҳеҷ миллате бегона нест ва ҳеҷ садое бе акси садо намемонад”.

Аз заҳматкашӣ то талаби бойгонӣ​​​​​​​

Абдулҳамид Самад, Нависандаи халқии Тоҷикистон ба як паҳлуи муҳими фаъолияти Валӣ Самад таваҷҷӯҳ карда, аз заҳматкашии марҳум ёд овард.

“Валӣ Самад барои як мақола ё барои як саҳифа навиштан бисёр заҳмат мекашид. Баъзан мешуд, ки барои як далел ё барои як маълумоти таърихӣ моҳҳо дар китобхонаҳо менишаст. Ҳатто ба шаҳрҳои дигар, ба Тошканд, ба Маскав, ба Ленинград сафар мекард, то ҳамон як нуктаро аниқ кунад. Ҳеҷ вақт бе далел ва бе ҳуҷҷат гап намезад”, – гуфт ӯ.

Анзурат Маликзод, адабиётшинос ва ҳамкори солҳои мадади Валӣ Самад аз хислатҳои хоси марҳум ёд оварда, гуфт, ки “устод ҳар навъе эътирози худро баён медоштанд ва чизеро дар дил намегирифтанд”.

Маликзод низ хушгӯиҳои “рӯйхати сиёҳ”-и Валӣ Самадро ёдовар шуда, гуфт, “як шахсияти воқеан ғайримаъмулӣ буданд, як сумкаи калон доштанд, дар даруни вай ҳама чӣ буд. Як вақт аз устод пурсидам, ки “дар сумкатон чӣ ҳаст?”. Гуфтанд: “Ин бойгонии миллат аст. Дигар савол надеҳ, ба рӯйхати душманонам ворид мешавӣ”.

Ӯ бо ин ишора, ки дар бойгонии Валӣ Самад факту санадҳои ҷолиб ҳаст, аз пайвандонаш хост, ки онро ба Институти забон ва адабиёт таҳвил диҳанд, то барои пажӯҳишҳои таърихӣ ва корномаи худи марҳум истифода шавад.

Ёри қарини Лоиқу Сорбон​​​​​​​

Бузургмеҳри Баҳодур, шоир ва рӯзноманигори тоҷик, ки солҳои охири умри Валӣ Самад бо ӯ қарин будааст, аз “корҳои аҷибу ғариб”-и марҳум ёд овард. Ба қавли ӯ, Лоиқ, Сорбон, Кӯҳзод, Муҳаммадҷон Шакурӣ, Абдунабӣ Сатторзода ва чеҳраҳои дигари миллати тоҷик бо Валӣ Самад ошноии наздик доштанд ва ба қавле “нозбардори ҳам” буданд.

“Рӯзе устод китобе тӯҳфа карда, гуфтанд, ки хона бурда боз кун. Чунин кардам, он романи “Бозгашт ба Панҷрӯд”-и Андрей Германович Волос буд, ки дар поварақаш навишта буданд: “ин китоб аз хонаи Сорбон дуздида шуд”. Баҳиммат буданд ва мардонавор эътироф мекарданд. Он китоб баъдан кори хатми зинаи бакалавр ва магистратураи ман шуд ва заминаҳои муҳими зиндагиамро гузошт”, – гуфт рӯзноманигор.

Инчунин, Бузургмеҳри Баҳодур аз хотироти тоҷикпарастии Валӣ Самад ёд оварда, шеъри дар васфи ӯ навиштаро қироат кард:

Замоне зоғҳо сармаст мегаштанд,

Табардастони бефарҳанг

Табар дар даст мегаштанд,

Зи дастони наҷиби ту чанори кӯҳнаи таърихро шодоб медидам,

Парасту хоб медидам…

Дар охири маҳфил Сайёра Самадова, духтари Валӣ Самад изҳори сипос кард.

Ҳасби мухтасари ҳоли Валӣ Самад​​​​​​​

Валӣ Самад адабиётшинос, забоншинос, шоҳномапажӯҳ ва нависандаи маъруфи тоҷик буд, ки умрашро ба таҳқиқи таърихи адабиёти тоҷик ва равобити адабии тоҷикону халқҳои дигар бахшид.

Аз ҳамон давра самти асосии таҳқиқоти ӯ ба омӯзиши робитаҳои адабӣ миёни халқҳои форсизабон ва марказҳои адабию фарҳангии Қафқоз равона шуд. Дар ду даҳаи охир таваҷҷуҳи илмии Валӣ Самад бештар ба баррасии пайвандҳои адабиёти классикии форсу тоҷик бо андешаи бадеии Аврупо, бахусус Русия, нигаронда шуд.

Самараи ин ҷустуҷӯҳои илмӣ китобе бо номи “Шоҳнома”-и Фирдавсӣ ва Чернишевский” буд, ки ду маротиба ба табъ расидааст. Пештар аз ин ӯ асари “Фирдавсӣ ва “Шоҳнома” дар Қафқоз”-ро нашр карда буд, ки баъдан дар Эрон низ мунташир шуд. 

Дар муҳити илмӣ, адабӣ ва фарҳангии Тоҷикистон ӯро ҳамчун ташаббускор ва таҳрикдиҳандаи равандҳои фарҳангӣ мешиносанд, ки борҳо дар масъалаҳои беэътиноӣ ба забон ва фарҳанги миллӣ, фишор ба аҳли илм, беадолатӣ нисбат ба мероси таърихӣ ва дигар мавзӯъҳои ҳассос бо мақомоти сиёсӣ вориди баҳс ва ҳақталошӣ шудааст.

Валӣ Самад узви раёсати Бунёди байналмилалии забони форсии тоҷикӣ, Анҷумани ховаршиносони Арманистон, раёсати Анҷумани дӯстии Эрону Тоҷикистон ва ҳамчунин узви ҳайати таҳририяи маҷаллаҳои “Рӯдакӣ” (Эрон) ва “Адаб” (Тоҷикистон) буд.

Ӯ дар давоми фаъолияти илмӣ ва эҷодии худ беш аз 15 китоб ва даҳҳо мақола навиштааст. Валӣ Самад 24-уми октябри соли 2019 даргузашт.

Дар Telegram, Facebook ва Instagram бо мо бимонед.